Uyghur déhqanlirigha zulum séliwatqan merkizi hökümetmu yaki yerlik hökümetmu?


2007-11-27
Share

Aldinqi küni, You Tube tor bétide, yaponiyilik bir muxbirning, Uyghur déhqanliri arisida élip barghan bir ziyaret xatirisi élan qilindi. Bu xatiride, déhqanlar özliri yoluqiwatqan siyasiy, iqtisadiy heqsizliqlar heqqide shikayetlirini bildürgen. Shikayettiki diqqetke tégishlik bir nuqta, déhqanlar ehwallirining merkizi hökümetke yetkuzulmeywatqanliqi, bu heqsizliqlardin merkezning xewersizliki tilgha élin'ghan. Buningdin bashqa xitay merkizi hökümitimu her waqit xizmetliridiki melum bir xataliq bayqalghanda, yeni yoshurghili bolmaydighan basquchqa kelgende, merkezning siyasiti töwende toghra ijra qilinmay qaldi dep sewep körsitidu, yene bezi xitay weziyitini küzitiwatqan chet'ellik közetküchilermu, merkizi hökümetning islahat tirishchanliqigha yerlik hökümetlerning tosalghu boluwatqanliqini tilgha éliwatidu. Yene bezi chaghlarda " merkez aq yerlik qara", "yerlik zalim, merkez amalsiz" qéliwatqandek bir weziyettin söz échiliwatidu. Bu téma üstide, kanada yashawatqan Uyghur ziyaliliridin erchin abduwéli ependi bilen söhbet ötküzduq.

" Körmeywatidu emes, körmigen'ge séliwatidu"

Shöhret: sizningche xitay hökümitining bezi mesililerde, merkezning siyasiti töwende toghra ijra qilinmidi dep mes'uliyetni yerlikke artishining asasi barmu?

Erchin: asasi yoq,chünki xitay hakimiyet sistémisida, töwen yuqirigha boysunidu, yerlik hökümet emeldarliri merkez teripidin belgilinidu. Yerlik hökümetni, teyinlesh hoquqimu, élip tashlash hoquqimu merkezde؛ shunga merkezning sewenlikni töwende dep körsitishi, peqet bir xataliq yoshurghili bolmaydighan, pedezligini bolmaydighan bir basquchqa kelgende, jama'et pikrini qaymuqturush üchün qolliniwatqan bir chare. Emeliyette bügün'ge qeder,merkezning siyasitini toghra ijra qilmighan dep jazalan'ghan bir emeldarmu yoq. Mes'uliyet merkezde bolghachqa birer rehbiriy kadir xataliship qalsa ornini yötkep qopudu, hetta bezide östürüp yötkeydu. Shöhret: sizche yuqirida biz anglighan shikayetlerdiki mesililerdin merkizi hökümetning xewersiz bolushi mumkinmu?

Erchin: xewersiz emes, köz yumup turiwatqan gep. Chünki, xitay merkizi hökümitining sherqi türkistan'gha qaratqan siyasitining asasi ghayisi muqimliq, yeni xitayning pütünliki؛ xitay merkizi hökümitining Uyghur xelqidin qilidighan eng chong endishisi, Uyghurlarning ach-yalingach qélishi emes, Uyghurlarning isyan kötürüp, milliy, insaniy heq-hoquqlirini telep qilip qélishi؛shunga eger merkez nöwettiki asasi qatlam kadirlirining déhqanlargha zulum sélishini xata dep qarisimu epu qilidu؛ chünki xitay ashkara halda "muqimliq hemmini bésip chüshüdu" déyiklik. Bu yerdiki asasliq mesile, merkizi hökümet, yerlik hökümet we xelqtin ibaret üch terepning menpet munasiwitide.

Shöhret: démekchi bolghiningiz merkizi hökümet bilen yerlik hökümet arisida menpet ortaqliqi bar؛ xelqning bolsa her ikkisi bilen ortaq menpe'eti yoq؛ shundaqmu?

Erchin: del shundaq. Yerlik hökümet merkizi hökümetning qaniti (himayisi) astida. Xelq bolsa yerlik hökümetning tapini astida.

"Merkiziy hökümet zulumni pilanlighuchi, yerlik hökümet ijra qilghuchi"

Shöhret: konkirit bir mesile üstide toxtilayli: nöwette Uyghur jem'iyitidiki jiddiy mesililerdin biri qizlar mesilisi, yeni 18 ‏- 25 yash arisidiki Uyghur qizlirini xitay ölkilirige yötkesh mesilisi.Bu ehwalni yerlik hökümetler déhqanlarning ishsizliq mesilisini hel qilish dep körsitiwatidu. Yéqinda washin'gtondiki xitay elchixanisi bayanat bérip, qizlarning ichkirige yötkülüsh ehwali bolushi mumkinlikini emma, xitay merkizi hökümitining Uyghur qizlirini ichkirige yötkesh dep bir siyasiti yoqluqini bildürdi, bu arqiliq mes'uliyetni yerlik hökümetke artish shepisini berdi. Sizningche qizlar mesiliside merkezning jawabkarliqi yoqmu?

Erchin: éniqki, Uyghur qizlirini xitaygha yötkesh Uyghur yashlirini milliy muhittin uzaqlashturush, bu arqiliq Uyghurlarni assimilyatsiye qilish qedimini tézlitish pilanining bir parchisi؛ assimilyatsiye siyasiti yerlik hökümetning siyasiti emes, merkizi hökümetning mexpiy siyasiti؛ shunga qizlar mesiliside, jawabkarliq yerlik hökümetke oxshash, hetta köprek merkizi hökümetning üstide. Eger yerlik hökümetning déhqanlargha ish tépip bérish dégen bahanisini rast dep chüshensekmu, sherqi türkistan'gha köchmen yötkep Uyghurlar arisida ishsizliqni keltürüp chiqarghan merkizi hökümet. Shunga bu xil ehwaldimu mes'uliyet merkizi hökümette. Qisqisi nöwettiki xitay kommunist hakimiyiti, meyli yerlik, meyli merkez, meyli asasi qatlam bolsun, ular bir pütün wujud, sherqi türkistan xelqi üstide yürgüziliwatqan zulumning hemmiside bularning shérikchiliki bar.

Shöhret: démek, meyli yerlik hökümet bolsun meyli merkizi hökümet bolsun, mahiyiti oxshash zorawanliq dep qaraydikensiz, undaqta bularning zorawanliq métotida perq barmu?

Erchin: nezeriye we prinsip jehettin perq yoq. Emma merkezdiki kadirlar, köprek telim-terbiye körgen, ular zorawanliqini perdazlap qollinidu؛ asasi qatlam kadirliri az oqughan yaki hich oqumighan,shunga zorawanliqni pedezlep olturmaydu yalingach qollinidu. Pedezlisun-pedezlimisun zorawanliq zorawanliqtur, zulum zulumdur.

Bu témida yene, 1990 -yili qanliq basturulghan barin inqilabining, basturulush emrini merkizi hökümetning bergenlikini eslep ötüsh zörürdur. (Shöhret hoshur)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet