Xitay amérikining kishilik hoquq xatirisige baha berdi


2005.03.03

Amérika yéqinda yilliq kishilik hoquq doklatini élan qilghandin kéyin, xitay dölet kabinti peyshenbe küni buninggha jawaben amérikining kishilik hoquq xatirisini eyipleydighan doklat élan qildi.

Xitayning mezkur doklati 6 bölümge ayrilghan bolup, ular, "hayat, erkinlik we shexsiy bixeterlik" , "siyasiy hoquq we erkinlik" , "iqtisadiy jem'iyet we medeniyet hoquqi" , "irqiy kemsitish" , "ayal we balilarning hoquqi" shundaqla "bashqa döletlerning kishilik hoquqigha tajawuz qilish" qatarliqlar.

Xitay amérikining kishilik hoquq weziyitini eyiplidi

Xitay bu doklatida amérikining kishilik hoquq weziyitige yuqirqi 6 tereptin hujum qilip, amérikining bashqa döletlerning kishilik hoquq ehwaligha arilishish hoquqining yoqlighini otturigha qoyghan.

Xitay doklatida yene, amérikida zorawanliq jinayetlirining köp yüz bérilidighanliqini, kishilerning hayati, erkinliki we shexsiy bixeterlikining kapaletke ige bolmaydighanliqini körsitip, amérikidiki démokratiyining pul üstige qurulghanliqini, shu seweptin buning emgekchilerning iqtisadiy, ijtima'iy we medeniyet hoquqini passiplashturidighanliqini ilgiri sürgen.

Doklatta yene, amérikidiki irqiy kemsitish hemde ayallar we balilarning ehwali "kishini epsuslanduridu" dep yazghan. Buningdin sirt yene, iraqtiki abu-ghérip türmiside yüz bergen esirge chüshken iraq eskerlirini qiynash weqesimu eyiplen'gen. Emma doklatta, amérika prézidénti jorj w bush we mudapi'e ministiri donald ramzféldningmu bu weqeni eyipligenliki hetta amérikining sabiq tashqi ishlar ministiri kolin powélning bu heqte ochuq kechürüm sorighanliqliri tilgha élinmighan.

Lyu jyenchaw: xitay kishilik hoquq tereqqiyatida zor netijilerni qolgha keltürdi

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi lyu jyenchaw peyshenbe künidiki muxbirlarni kütiwélish yighinida, xitayning bu doklatining, amérikining özining kishilik hoquq weziyitige diqqet qilishi kéreklikini eskertish meqsitide bérilgen bir ségnal ikenlikini bildürdi. Emma u xitay hökümitining qandaq ölchemde amérikining kishilik hoquq xatirisige baha bergenlikini izahlimidi.

Xitayning kishilik hoquq weziyiti heqqide toxtalghan lyu jyenchaw, "xitay hazir kishilik hoquq tereqqiyatida we xitay xelqining siyasiy, iqtisadiy, ijtima'iy we medeniyet hoquqini kapaletke ige qilish qatarliq tereplerde zor netijilerni qolgha keltürdi. Emma biz yene, xitayning kishilik hoquq weziyitining teltöküs mukemmel emeslikinimu étirap qilimiz. Bizde yene nurghun mesililer mewjut" dédi.

Lyu shyawbo: xitayning bu herikiti tolimu axmiqaniliq

Xitayning amérika heqqide chiqarghan kishilik hoquq doklatigha qarita, amérikidiki tarix penliri dokturi xitay ziyalisi shi dong mundaq dédi:

"Méningche xitay hökümitining bu herikiti tolimu axmiqaniliq. Xitay ezeldin amérikining kishilik hoquq doklatidiki eyipleshlirini estayidil oylanmaydu. Peqet amérikidin qusur izdep, uning xitayni eyiplesh hoquqi yoqliqini tekitleydu".

Dangliq xitay öktichi ziyalisi lyu shyawbo, xitay bu doklatni peqet xelq'ara jama'etke körsitish üchün yazghanliqini éytti. U yene sözide, "intérnét dewri bashlan'ghandin kéyin, amérika her yili digüdek kishilik hoquq doklatini élan qilip keldi. Xitay buni kontrol qilimen depmu qilalmidi. Shunga axiri ‘sen birni élan qilsang, menmu birni élan qilimen' dégen usulni qollandi. Bu asasliqi peqet xeqqe körsitish" dep éytti.

Lyu shyawbo yene, xitay élan qilghan doklattiki melumatlarning hemmisi amérika metbu'atlirida élan qilin'ghan xewerler ikenlikini, shunga buning özi amérikidiki metbu'at erkinlikining yükseklikini we metbu'atning hökümetke bolghan nazaritining ünümlük ikenlikini namayen qilidighanliqini bildürdi.

Lyu shyawbo: iraq türmisidiki weqe yéngiliq emes

Iraqtiki jinayetchilerni qiynash weqesi heqqide toxtalghan lyu shyawbo mundaq deydu: "abu-ghérip türmisidiki weqe tunji bolup amérika metbu'atida élan qilin'ghan. Shundaqla buninggha amérikining prézidéntidin tartip, dölet mudapi'e ministirliqi we tashqi ishlar ministirliqidiki emeldarlarghiche inkas qayturup, ochuq kechürüm sorap bolghan. Hetta amérika hökümiti edliye organlirini heriketke sélip, bu weqeni sadir qilghan bir-qanche shexslerge jaza bérip bolghan. Shunga xitayning bu digenliri héchqandaq yéngiliq emes".

Xelq'ara kishilik hoquq küzitish teshkilatining asiya ishlirigha mes'ul tetqiqatchisi miki spigél xanim bu qarashqa qoshulup, "hemmidin muhimi, amérikida kishilik hoquq depsendichilik mesililirini bir terep qilidighan mixanizim bar. Amérikida yene, musteqil sot tüzülmisi we keng da'irida söz we metbu'at erkinliki bar" dédi.

Lyu shyawju: xitayning az sanliq milletlerni kemsitishi kishini chöchütidu

Xitayning doklatidiki irqiy kemsitish mesilisi toghrisida toxtalghan amérikidiki jem'iyetshunas doktur lyu shyawju xitay özining irqiy kemsitish ehwalining hemmidin éghirliqini, bolupmu az sanliq milletlerni kemsitish weziyitining kishini chöchütidighanliqini bildürdi.

"Amérikida kemsitish boldi digendimu, u téxi undaq ochuq-ashkara, yüz-turane élip bérilmaydu. Chünki uni bashquridighan we küzitip turidighan qanun bar. Emma xitayda bolsa, ajiz xelqler ochuq-ashkara kemsitilidu we bozek qilinidu. Méningche bu téximu xeterlik".

Doktur shi dong sözining axirida, dunyadiki her qandaq döletning mukemmel emeslikini, buning qatarida amérikidimu bezi xataliqlar körülse, buni hökümet yaki hökümetsiz orunlar derhal pash qilip, uni tüzitishke tirishidighanliqi, emma xitayda del buning eksiche, kishilik hoquq, diniy erkinlik shundaqla söz we metbu'at erkinlikidiki depsendichiliklerge hökümet özi sewep bolidighanliqini bildürdi.

Xitay hökümitining amérika toghrisida chiqarghan 15 betlik kishilik hoquq doklatigha qarita, amérika hökümiti téxi inkas qayturmidi. Emma amérika birleshme agéntliqi amérika hökümitining, mushu ayning axiri jenwede ötküzülidighan b d t kishilik hoquq komitéti yighinida xitayning kishilik hoquq xatirisini qayta eyiplishi mumkinlikini xewer qildi. (Peride)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.