Америка ташқий ишлар министирлиқиниң диний әркинлик доклати елан қилинди


2005.11.08
CHINA_XINJIANG_KORANIC_S_47.jpg
Оқуғучилар, үрүмчидики ислам иниститутидики хитай дөләт байриқи есилған бир синипта тәлим алмақта. AFP

Америка ташқи ишлар минстирлиқиниң 2005 - йиллиқ диний әркинлик доклатида, дунядики 197 дөләтниң диний әркинлик вәзийити көздин көчүрүлгән. Доклатта хитайдики вәзийәт болупму хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном райони вә тибәттә елип бериватқан сиясити қаттиқ тәнқид қилинған.

Хитайда диний ихласмәнләр көпәймәктә

Доклатта мундақ дейилгән "гәрчә хитайниң асасий қанунида пуқраларға динға ишиниш вәя ишәнмәслик әркинлики берилгән болсиму, әмма хитай һөкүмити, дөләт контроллиқидики чәклик диний паалийәт сиртидики һәрқандақ диний паалийәтни қаттиқ чәклимәктә. Хитай һөкүмити шундақла һөкүмәтниң вә компартийиниң контроли сиртида диний гуруппиларниң оттуриға чиқип қилишиниң алдини елиш үчүн қаттиқ тәдбирләрни алмақта. Лекин хитай һөкүмити тәрипидин елинған қаттиқ тәдбирләргә қаримай, хитайда диний ихласмәнләрниң сани күндин - күнгә көпәймәктә".

"Икки хил өлчәм"

Америка ташқи ишлар минситирлиқиниң доклатида тәкитлинишичә, 2005 - йили хитайдики диний әркинлик мәслисидә яхшилиниш көрүлмигән. Хитай һөкүмити диний бастуруш сияситини давамлаштуриватиду. Һәтта хитай һөкүмити тәрипидин берилгән чәклик диний паалийәт һоқуқиниң чәклимисиму районлар арисида пәрқлинидикән.

Мәсилән, хитай һөкүмитиниң, хитайниң башқа районлирида яшаватқан мусулманларға бәргән чәклик диний паалийәт һоқуқи билән, уйғур аптоном районидики мусулманлар ға берилгән диний паалийәт һоқуқини бир- бири билән силиштурғили болмайдикән. Уйғур аптоном районида мусулманларниң диний паалийәтлирини қаттиқ чәкләватқан хитай һөкүмити, хитайниң башқа районлиридики мусулманларниң бәзи паалийәтлиригә йол қоймақта.

Америка ташқи ишлар минстирлиқиниң доклатида, уйғурларниң хитай пуқралири бәһримән болуватқан чәклик диний паалийәт һоқуқидинму мәһрум қалғанлиқи көрситилгән.

Доклатта мундақ дейилгән "қисқичә қилип ейтқанда, хитай һөкүмитиниң хитайдики әң чоң икки мусулман гуруппа болған туңганлар билән уйғурларға қаратқан диний сиясити пүтүнләй пәрқлиқ болуп, туңганлар уйғурларға қариғанда кәң диний һоқуқтин бәһримән болуватиду.

Уйғур аптоном районида, йеңи мәсчитләрниң силинишиға, диний алимларниң тәрбийлинишигә вә кичик балиларниң диний тәлим - тәрбийә елишиға қәтий йол қоюлмайду. Шундақла партийә әзалириниң, һөкүмәт хадимлириниң, оқутқучиларниң вә оқуғучиларниң мәсчитләргә берип ибадәт қилиши чәкләнгән. Лекин туңганлар яшаватқан районларда йеңи мәсчитларниң силинишиға һәмдә кишиләрниң мәсчитләргә берип ибадәт қилишиға чәклик болсиму йол қоюлмақта. Хитай һөкүмити, уйғур аптоном районидики диний паалийәтләрни көпинчиси, райондики мустәқиллиқ паалийәтләрни қоллайду дәп бастурмақта".

Доклатта, атақлиқ уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси рабийә қадир вә диний сәвәбтин түрмидә йетиватқан бәзи кишиләрниң қоюп берилгәнлики 2005 - йили хитайда кишилик һоқуқ вә диний әркинлик мәсилисидә йүз бәргән әң иҗабий һәрикәт дәп көрситилгән. (Қанат)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.