Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати йиллиқ доклатида хитайни әйиблиди


2006-01-19
Share

Хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати доклатиниң хитай һәққидики қисмида дәсләп хитайдики омумйүзлүк кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә тохтулуп, ху җинтав рәисликкә чиққандин буян хитайниң кишилик һоқуқ вә мәтбуат әркинликидә чекиниш көрүлгәнликини оттуриға қойди. Доклатта, хитайниң чириклик, ишсизлиқ мәсилиси вә пуқраларниң өйлиридин мәҗбурий көчүриветилишигә охшаш бир қатар мәсилиләргә болған әндишиси ашқансери, мәтбуат вә ахбарат вастилириға болған контроллуқни күчәйтиш арқилиқ җәмийәт муқимлиқини сақлашқа уруниватқанлиқи әйибләнгән.

Хитайниң бу һәрикити әкс тәсир бериду

Бу һәқтә әркин асия радиосиниң зияритини қобул қилған кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң дериктори кеннес рос (Kenneth Roth) хитайниң бу мәқсәттики һәрикитиниң әксичә тәсир беридиғанлиқини билдүрди:

" Мән ишинимән, кишилик һоқуқни һөрмәт қилиш, әсли хитай һөкүмитиниң мәнпәәтигә пайдилиқ. Мәтбуатни әркин қоювәткәндә андин техиму көп мәлуматларға еришкили вә әмәлдарларниң чирикликини паш қилғили болиду һәмдә йәр маҗиралирида қайси йәрлик һөкүмәт орунлири яки әмәлдарларниң мәсулийити барлиқини шу ахбарат вастилири арқилиқ игилигили болиду. Лекин хитай һөкүмити дәл буниң әксичә қилип, хәлқләрни вә ахбаратни бастуруп бериватиду. Бу хитайдики мушуниңдәк иҗтимаий мәсилиләрни әксичә еғирлаштуриду".

Өз қануниға һөрмәт қилса, хитяниң өзигә пайдилиқ

Кеннес рос йәнә хитайниң қанун сестимисиниң мукәммәл әмәсликини, хитай һөкүмити өзиниң қанун бәлглимилиригә һөрмәт билән риайә қилса өзигә пайдилиқ болидиғанлиқини ейтти.

Хитай һөкүмити уйғурларниң мустәқил мәдәнийәт салаһийитини вә униң билән зич бағланған диний етиқадини йоқитишни мәқсәт қиливатиду.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати доклатида хитай һөкүмитиниң тибәт, уйғур вә моңғул қатарлиқ аз санлиқ милләтләрни давамлиқ бастуриватқанлиқини оттуриға қойди. Доклатта уйғур мәсилиси үчүн "шинҗаң вә террорчилиққа қарши уруш" дегән темида мәхсус бөлүм аҗритилип, хитай һөкүмитиниң террорчилиққа қарши уруштин пайдилинип, уйғурларға қаратқан бастурушини һәқләштүрүшкә уруниватқанлиқи көрситилди.

Мәзкур тәшкилат доклатида йәнә, "хитай һөкүмити уйғурларниң мустәқил мәдәнийәт салаһийитини вә униң билән зич бағланған диний етиқадини йоқитишни мәқсәт қиливатиду" дәп язған һәмдә хитайниң уйғур әдәбиятини контрол қилиши, мәсчитләрни бузуши вә хитайниң диний җәһәттики йолйоруқиға бойсунмиған кадирларни хизмитидин еливетишкә охшаш бастуруш һәрикәтлирини тилға алған. Шундақла буниңға йәнә "ява кәптәр" намлиқ әсәрниң аптори нурмәмәт ясинниң түрмигә ташлиниш вәқәсини мисал қилған.

Уйғур мәсилиси хитайниң башқа йәрлиридики мәсилиләргә охшимайду

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири бөлүминиң дериктори вина сидарс (Veena Siddharth) әркин асия радиосиниң зияритини қобул қилип, уйғур мәсилисиниң хитайниң башқа һәр қандақ җайидики мәсилиләргә охшимайдиған бир мәсилә икәнликини, шундақла уларниң уйғур мәсилисигә наһайити көңүл бөлидиғанлиқини ейтти:

" Бизниң шинҗаңдин байқиғанлиримиз хитайниң башқа һәр қандақ җайлириниңкигә охшимайду. Бу йәрдә диний етиқадни вә уйғурларниң мәдәнийәт салаһийитиниму чәкләйдиған қанун-бәлгилимиләр бар. Шундақла бу йәрдики диний әркинликни боғуш дәриҗисиму башқа җайларниңкигә қариғанда еғир. Мәсилән гәнсуда туңган мусулманлири бар. Лекин у йәрдики чәклимә уйғур елиниңкидәк ундақ қаттиқ әмәс. Ишқилип хитай һөкүмити уйғурларниң кимликини, өзлири үчүн алаһидә бир тәһдит дәп қарайду".

Вина ханим сөзидә йәнә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастурушини давам қиливатқанлиқини ейтип, һәтта атағлиқ уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчиси рабийә қадир ханимниң үрүмчидики аилисиниңму хитай һөкүмити тәрипидин тәһдиткә учраватқанлиқини мисал қилди:

" Улар нәччә айниң алдида техи рабийә қадирниң аилисидикиләргә зиянкәшлик қилди. Рабийә қадир өзи һазир америкида һәмдә у биратағлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси. Шундақ туруқлуқ хитай һөкүмити униң аилисидикиләргә тәһдит қиливатса, адәттики пуқраларни техиму бастуриду-дә. Шуңа биз шинҗаңниң әһвалидин наһайити әндишә қилимиз" .

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати доклатида йәнә, хитайниң уйғур елидә " қаттиқ зәрбә бериш" һәрикитини елип берип, "бөлгүнчи" дегән җинайәт билән нурғун уйғурларни тутқун қилип җазалаватқанлиқини һәтта бу йәрдә өлүм җазасиниң көп көрилидиған әһвал икәнликини язған.

Уйғурлар бу доклатни қарши алди

Уйғур зиялийси, атағлиқ кишилик һоқуқ паалийәтчиси рабийә қадир ханимниң йолдиши сидиқ һаҗи рози әпәнди, хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң бу доклатини қарши алидиғанлиқини билдүрди һәмдә кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати вә хәлқара кәчүрүм тәшкилатлириниң уйғурларниң мәсилисигә изчил көңүл бөлүп кәлгәнликини тәкитлиди.

Сидиқ һаҗи рози әпәнди сөзиниң ахирида уйғурларниң, бу кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң иш-паалийәтлиридин көп мәмнун болидиғанлиқини вә пәхирлинидиғанлиқини ейтти.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати 2006 - йиллиқ бу доклатида 70 нәччә дөләтниң өткән бир йил ичидики кишилик һоқуқ вәзийитигә баһа берип чиққан. Униңда йәнә америкиниң "террорчилиққа қарши уруши" вә явропа иттипақи дөләтлириниң хитайға қаратқан қорал сатмаслиқ чәклимисини бикар қилишқа тиришқанлиқлириму әйибләнгән. (Пәридә)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт