2007‏- Yili xitay erkinlik yoq döletler qatarigha kirdi

2007-01-18
Élxet
Pikir
Share
Print

Merkizi nyuyorktiki dunya erkinlik sariyi élan qilghan2007 ‏- yilliq doklatta, siyasiy hoquq we puqralarning erkinliki mesilisi heqqide dunyadiki 190 nechche dölet arisida tepsiliy bahalash élip bérilghan. Mezkur bahalashta, dunyada hazir 90 dölet erkin döletler qatarigha kirgüzülgen bolup, bular dunyadiki pütün döletlerning 47% ni igiligen. Shundaqla dunyada 45 dölet erkinlik yoq döletler qatarida bolup, omumiy sanning 23 % ini teshkil qilghan.

Bu qétimqi bahalash yette derijige bölün'gen bolup, eng yaxshi bahalan'ghan döletler 1 ‏- derijige, eng nachar bahalan'ghuchilar 7 ‏- derijige bölün'gen. Xitay bolsa sherqiy asiyadiki döletler arisida puqralarning erkinliki we siyasiy hoquqi jehette arqida qalghan bolup, "erkinlik yoq döletler" tizimlikige kirgüzüldi.

Xitay iqtisadi tereqqi qilghan bolsimu puqralar yenila iqtisadiy erkinlikke érishelmigen

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshad rishit ependi erkinlik sariyining 2007 ‏- yilliq doklatida, xitaygha memliket ichidiki siyasiy hoquq we puqralar erkinliki heqqide bérilgen bahaning nahayiti toghra ikenlikini tekitlep " xitay puqraliri erkinlikke érishishte zor cheklimilerge uchrimaqta. Bolupmu siyasiy hoquq mesiliside bekmu nachar halette. Uyghurlar bolsa, eng addisi insan hoquqi, hetta yashash hoquqighimu érishelmey kelmekte" dep bildürdi.

Erkinlik sariyi siyasiy hoquq we puqralarning erkinlik mesilisi heqqide yilliq doklat élan qilghan bir peytte, gherb metbu'atlirida yene xitaydiki iqtisadiy erkinlik mesilisi heqqidimu maqaliler élan qilinmaqta. Yéqinda élan qilin'ghan bu heqtiki bir doklatta körsitilishiche, gerche yéqinqi yillardin buyan xitay iqtisadi bir qeder tereqqiy qilghan bolsimu, xitay xelqi yenila iqtisadiy erkinlikke érishelmigen. Chünki xelqning ortaq kirimini közde tutqanda, tengsizlik ehwali yenila nahayiti éghir bolghan. Sana'et tereqqi qildi dégen bilen, namrat rayonlardiki kembegheller nopusi barghanséri köpiyishke bashlighan.

Radi'omizning ziyaritini qobul qilghan amérika xelq'ara soda we iqtisad merkizidiki mutexessis enséni kim (Anthony Kim) ependi "xitay hökümiti öz xelqini iqtisadiy erkinlikke érishtürüsh üchün, yene nurghun ishlarni qilishi kérek" dep tekitlep mundaq dédi:

"Xitayda hazir iqtisadi erkinlik peqet 54%. Démek buni erkinlik dégili bolmaydu. Eger xitayda yéterlik iqtisadiy erkinlik bolidiken, undaqta hemme adem uningdin behriman bolalishi kérek idi. Eksiche hazir xitaydiki kirim perqi barghanséri chongiyip ademni chöchütküdek haletke yetmekte. Eger xitay iqtisadiy erkinlikni yolgha qoyimiz deydiken, aldi bilen hökümetning soda we iqtisadiy ishlargha arilishish nispitini töwenlitishi kérek. Yerlik qanunni mukemmelleshtürüp, mülük hoqoqini depsende qilmasliqi kérek. Bundin bashqa yene, shexsi meblegh sélish hoquqini qoghdishi kérek, ishqilip xitay hökümitining bu heqte qilishqa tégishlik ishliri nahayiti köp. Mesilen, chiriklik mesilisining özi xitaydiki iqtisadiy erkinlikke zor selbiy tesir yetküzmekte".

Radi'omizning ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshad rishit ependi iqtisadi erkinlikning Uyghur élide mewjut bolushining téximu mumkin emeslikini tekitlidi. (Méhriban)

Pikirler (0)
Share
Toluq bet