'Zomiger döletlerdin qoghdap qalidighan birdinbir küch -- amérika'

Yéqinqi yillardin buyan "xitay yéqin kelgüside amérikidin éship kétidu" dégen pikir éqimi anda - sanda körünüshke bashlighan idi. Halbuki, mutexessisler buning téxi mumkin emeslikini ilgiri sürdi.
Muxbirimiz jüme
2010-06-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Barak obama prézidéntliq qesemyatidin bir nechche kün burun, prézidént bushning teklipi bilen aq sarayda bashqa hayat sabiq prézidéntler bilen birge yighilishta bolidu.
Barak obama prézidéntliq qesemyatidin bir nechche kün burun, prézidént bushning teklipi bilen aq sarayda bashqa hayat sabiq prézidéntler bilen birge yighilishta bolidu.
AFP Photo

Dölet xewpsizlik tetqiqatchisi maks but ependi bu heqtiki pikirlerning qollighuchiliridin biridur. U, yéqinda yazghan "amérika chöküwatamdu? yaq. Bu, bügünki dunyada téxi mumkin emes" dégen maqaliside nöwette amérikining yenila derijidin tashqiri dölet ikenlikini ilgiri sürgen. Istratégiye mutexessisi erkin ekremmu yuqiriqi pikirni qollaydighanliqini otturigha qoydi.

"Amérika chöküwatamdu? yaq. Bu, bügünki dunyada téxi mumkin emes" namliq maqale 31 - may "los anjilis waqti géziti" de bash maqale süpitide bérildi.

Maqale aptori maks but ependi nyuyorktiki tashqi munasiwetler kéngishide ishleydighan aliy tetqiqatchi. U, asasliqi dölet xewpsizlikige a'it tetqiqat bilen shughullinidu. U yene, "washin'gton pochtisi", "los anjilis waqti" we "nyu -york waqti" qatarliq gézitlerning sehipe yazghuchisi.

U, bu maqaliside aldi bilen amérikining bashqilar körsetkendek chékiniwatqan dölet emeslikini késip éytqan we dunyaning amérikigha tewe ikki muhim jughrapiyilik qomandanliq shtabi - merkiziy qomandanliq shtabi we tinch okyan qomandanliq shitabidin ibaret ikki shtab boyiche bölün'genlikini körsetken. U mundaq yazghan: " bu yerde fransiye, hindistan yaki braziliyining buninggha teng kélidighan bazisi yoq. Hetta xitayningmu hem shundaq. Pütün dunya xaraktérlik mesililerde amérika eskerlirining hel qilghuch rol oynaydighanliqini köp munazirisizla hés qilghili bolidu. Uningdin bashqa amérikining herbiy baza tori gérmaniyidin, yaponiyigiche bolghan döletlerdiki 700 jaygha taralghan."
 
Bu heqte istratégiye mutexessisi, türkiye haji töpe uniwérsitétining dotsénti doktur erkin ekremmu oxshash pikrini otturigha qoydi. Uning qarishiche, "xitay peqet iqtisadiy igilikidiki tereqqiyati bilenla amérikining ornini basidu" déyish toghra emes iken.

"Los anjilis waqti géziti" de bésilghan "amérika chöküwatamdu? yaq. Bu, bügünki dunyada téxi mumkin emes" namliq maqalide körsitishiche, gerche ottura sherq elliride amérikigha qarshi pikir éqimi mewjut bolsimu, ereb déngizi qoltuqidiki köpinche ereb elliri öz döletliri ichide amérika herbiy bazilirigha orun bergen.

Maqalide mundaq déyilgen: "bu döletler yüksiliwatqan iranning tehditidin qorqidu we peqet amérika qoshma shtatliriningla özlirini qoghdiyalaydighanliqini bilidu. Ular xitay bilen mu'amile qilishtin xosh bolisimu, xitay azadliq armiyisining özlirini iranning tehditidin qoghdap qalidighanliqigha ishinish héchqandaq bir sultan yaki sheyxning xiyalidin kechken emes."

Erkin ekremmu bu heqte toxtilip nurghun döletlerning xitaydiki chong bazar sewebidinla xitay bilen yaxshi munasiwet ornatqanliqini, emma dölet bixeterliki jehette xitaygha ishenmeydighanliqini körsetti.

Maqalide körsitishiche, xitayning sherqtiki qoshnilirimu ottura sherq ellirige oxshash xitay bilen soda munasiwetlirini ilgiri sürgen bolsimu, ular xitayning mezkur rayonda zomiger döletke aylinishidin intayin éhtiyat qilidiken. Hetta amérika bilen soqush qilghan wyétnammu "béyjinggha qarshi turush üchün washin'gton bilen yéqin munasiwet ornitishqa qizghin" iken.

Maqalide körsitishiche yene, xitay jenubiy koriyining eng chong soda shériki iken. Shundaqtimu jenubiy koriye peqet amérika qoshma shtatlirila yadro qorali bar shimaliy koriyini tosup qalalaydu, dep tonuydiken. Aptor mundaq yazidu: "shunglashqa dunyada eng zor herbiy qoshun'gha ige bolghan jenubiy koriye yene 28 ming amérika eskirining koriye zéminida turushini qizghin qarshi alidu. Hetta ular urush mezgilide pütün armiyisining qomandanliq hoquqini amérika générallirigha tapshuridu."
 
Aptor maqaliside yene, "kuweytlik, kosowaliq we sanaqsiz bashqilar nechche on yildin béri amérikining qudritining, erkinlik we güllinishning dunyadiki eng ésil kapaletchisi, dégen tonushqa keldi" dep körsetken.

Aptor maqalisining axirida, amérikidiki iqtisadiy mesile, dölet qerzining éghir bolushi, herbiy sélinmining kémiyishi seweblik bezi ensireshler otturigha chiqiwatqan bolsimu, amérikining yenila " ilgiri körülüp baqmighan derijide tesir yetküzüsh iqtidarigha ige" ikenlikini, nurghunlighan döletlerning öz rayonidiki zomiger döletlerdin özlirini qoghdap qalidighan birdinbir küch - amérika dep ishinidighanliqini körsetken.

Erkin ekremning bu heqtiki qarashlirimu yuqiriqi maqalide ilgiri sürülgen pikirlerge asasen oxshash.

Maqale mundaq ayaghlashqan: "ular bizdin nepretlinishi mumkin, lékin ular öz qoshniliridin qorqidu. Mana bu, bizning dunyadiki derijidin tashqiri qudretlik döletlik ornimizni négizlik qollash asasi bilen teminlep turidu."

Doktur erkin ekrem ependi xitayning omumiy weziyiti we etrapidiki qoshniliri qatarliq amillar xitayning derijidin tashiqi küch bolush chüshini emelge ashurmaydu dégen pikirni ilgiri sürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Toluq bet