Хитай, ахбарат әркинликини йәнила қаттиқ бастурмақта


2005.05.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
HONG-KONG-PRESS-DEMO-30.jpg
2000-Йили 13-април, бир қисим һоңкоңлиқлар "ахбарат һөкүмәтниң қорали әмәс, ахбарат әркинликини қоғдайли" дегән лозункини көтүрүп намайиш қилмақта. AFP

Баш штаби париждики "чегрисиз мухбирлар тәшкилати" ниң доклатида билдүрүшичә, өткән йили асиядики ахбарат әркинлики зораван күчләр вә ахбаратни назарәт қилиш орунлириниң тосалғусиға учриған. Хитай хошна дөләтлиридин болған шималий корийә, берма вә вейтнамға охшашла ахбарат вә учурларниң әркин тарқилишини қаттиқ контрол қилған.

Хитай мухбирларни түрмигә әң көп ташлиған дөләт

Доклатта көрситилишичә, өткән йили дуняда 53 мухбир өлтүрүлгән болуп, буниң 16 си асияда өлтүрүлгән. Буниң ичидә филиппинда алтә мухбир, бингалда төт мухбир өлтүрүлгән.

Доклатта ейтилишичә, бу йил биринчи айғичә 107 нәпәр мухбир хизмәт сәвәбидин түрмигә ташланған . Хитай мухбирларни әң көп түрмигә ташлиған дөләт болуп, 27 нәпәр мухбир һазирғичә хитай түрмилиридә ятмақта. Мәлуматларға қариғанда, хитайдики бир мухбир өткән йили йәнә "дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш җинайити" билән әйиблинип, өлүм җазасиға һөкүм қилинған.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати сәйшәнбә күни америкиниң вашингтон шәһиридә мәзкурдоклатини елан қилиш билән бирликтә йәнә,дөләтләрниң ахбарат әркинлик вәзийити һәққидә муһакимә йиғини өткүзгән. Нөвәттә америкида яшаватқан хитай язғучиси хе чиңлийән йиғинда сөз қилип, хитайниң мухбирлар үчүн әң чоң түрмә икәнликини билдүрүп мундақ деди:

Һәқиқәтни сөзләш ахбарат хадимлириниң әң юқири өлчими әмәс, бәлки әң төвән өлчими. Бирақ кишини әң ечиндуридиғини, хитайда бу интайин хәтәрлик бир ишақа айлинип қалди.

- Мән хитайда қанчилик адәмниң һәқиқәтни сөзлигәнлики үчүн түрмидә йетиватқанлиқини ениқ билмәймән. Әмма мән бундақ ишларниң хитайда давамлиқ йүз бериватқанлиқини билимән. Икки күн аввал техи хитай һөкүмити дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш җинайити билән шитав исимлик бир мухбирни он йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилди. Кишини әпсусландуридиғини, бу кишиләрниң сөз әркинликини қоғлишип көрсәткән тиришчанлиқлири уларға һечқандақ шөһрәт елип кәлмәстин, бәлки уларға дағ кәлтүрди. Хитай һөкүмити уларни " һакимийәтни ағдурушқа урунуш" , " дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш" қатарлиқ җинайәтләр билән әйибләп, хәлқ арисидики образини пүтүнләй асти-үстүн қилишқа урунди. Мән бизниң бундақ бир һөкүмитимиз болғанлиқидин қаттиқ нумус қилимән.

У йәнә, хәлқара җәмийәтни хитайға ахбарат әркинлики, кишилик һоқуқ вәзийитини яхшилаш һәққидә бесим ишлитишкә чақирди.

Доклатниң роли

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати һәр йили дуняниң ахбарат әркинлик вәзийити һәққидә доклат елан қиливатқан болуп, хитай һәр йили дегүдәк доклатта тилға елинип, әйиблинип кәлмәктә. Ундақта чегрисиз мухбирлар тәшкилатиниң доклати хитайға қандақ тәсир көрситиши мумкин? нөвәттә америкиниң вашингтон дөләтлик демократийә фонди тәшкилатида зиярәтчи мутәхәссис болуп ишләватқан бейҗиң университети ахбарат факолтетиниң сабиқ профессори җяв гобяв әпәнди мундақ деди:

"Чегрисиз мухбирлар тәшкилатиниң хитайни әйибләйдиған бундақ доклат елан қилиши бир яхши иш. Бирақ, әгәр хитайға дипломатийә җәһәттә тәсир көрситәләйдиған б д т боламду, америка- яврупа боламду бирликтә конкрет тәдбир қолланмиса, бундақ доклатниң хитайдики ахбарат әркинлик вәзийитини яхшилашта чоң рол ойниялиши натайин. Әмма, шүбһисизки хитайға җамаәт пикри бесими һасил қилалайду" .

Әң йеңи мисал

Хитай һөкүмити ахбарат әркинлик мукапатиниң хитайдики мухбирларни техиму илһамландуруп, уларниң мукапатқа еришкән кишиләрниң йолини тутушидин әндишә қилиду.

Хитайниң ахбарат әркинликини дәпсәндә қиливатқанлиқиниң әң йеңи бир мисали, хитай һөкүмити дуня ахбарат әркинлик күнидә, б д т маарип, тәбиий пән вә мәдәнийәт оргини тәрипидин тарқитилған" дуня ахбарат әркинлик мукапати" ға еришкән "җәнубий шәһәр гезити" ниң сабиқ баш тәһрири чин йиҗуңниң чәтәлгә чиқип мукапатни тапшуруп елишиға рухсәт қилмиған.

Канадада яшаватқан хитай язғучиси рин бумей ахбарат әркинлик мукапатиға еришкән мухбирларни мукапат тапшурувелиштин тосуш, хитайниң кона сиясити икәнликини билдүрүп мундақ деди:

"Хитай һөкүмити бундақ бир ишниң хәлқара җәмийәттә техиму чоң тәсир қозғишини халимайду. Мукапатқа еришкән кишини чәтәлгә чиқармаслиқ әмәлийәттә, у кишигә техиму илгирилигән һалда зиянкәшлик қилиш. Хитай һөкүмити ахбарат әркинлик мукапатиниң хитайдики мухбирларни техиму илһамландуруп, уларниң мукапатқа еришкән кишиләрниң йолини тутушидин әндишә қилиду".

Рин бумейниң билдүрүшичә, сөз әркинлики вә ахбарат әркинликини бастуруш хитай һөкүмитиниң түпки дөләт сиясити. Буниңдин сирт, хитай һөкүмитиниң сөз вә ахбарат әркинликини контрол қилиш техникисиму барғансири илғарлишиватқан болуп, шуңа хитай хели узун бир мәзгилгичә, сөз вә ахбарат әркинликини техиму бастуридикән.

Чәтәлдики уйғур паалийәтчилири, хитай һөкүмитиниң өткән йили уйғур елидики ахбарат әркинликиниму қаттиқ бастурғанлиқи, гирманийидики " шәрқий түркистан учур мәркизи" гә учур йоллиди дегән нам билән қәшқәрлик абдуғени мәмтиминни қолға алғанлиқини билдүрмәктә .

Һөкүмәтләр террорчилиққа қарши турушни баһанә қилип ахбарат әркинлики боғмақта

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати доклатида йәнә, хитай һөкүмитиниң " терроризчилиққа қарши туруш" намида ахбарат әркинликини дәпсәндә қилғанлиқини көрсәтти. Уларниң билдүрүшичә, өткән йилқи террорчилиққа қарши һәрикәттә, хитай, пакистан вә һиндонезийә қатарлиқ дөләтләр ахбарат саһәсидә нурғун учурларни қамал қилған.

Хитай һөкүмити йәнә давамлиқ түрдә әркин асия радиоси, тибәт авази қатарлиқларниң программлирини қаттиқ тосуп," волситирит жорнили" ниң хитайчә тор бетини чәклигән.

Ху җинтав " ахбарат муштумзори" тизимликидин орун алди

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати дөләтләрдики ахбарат әркинлики вәзийитини һәққидә доклат елан қилиш билән биллә, ахбарат әркинликини халиғанчә дәпсәндә қилған 34 нәпәр " муштумзор" ниң тизимликини елан қилди. Хитай дөләт рәиси ху җинтав бу тизимликтә төтинчи болуп тилға елинған.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилатиниң ху җинтавни " ахбарат әркинлики муштумзори тизимлики" гә киргүзүшиниң әлвәттә сәвәби бар болуп, бәлким радио аңлиғучилиримиз чин йиҗуңниң өзиниң мукапатқа еришкәнликидин хәвәр тапқандин кийин язған рәхмәт хетидин бәзи сәвәбләрни тапалиши мумкин. Чин йиҗуң хетидә: "һәқиқәтни сөзләш ахбарат хадимлириниң әң юқири өлчими әмәс, бәлки әң төвән өлчими. Бирақ кишини әң ечиндуридиғини, хитайда бу интайин хәтәрлик бир ишақа айлинип қалди"- дегән.

Асияда аран ٪ 7 аһалә ахбарат әркинликидин бәһриман болалайду

Буниңдин сирт, америкидики дуня ахбарат әркинлики вә демократик тәрәққиятларни көзитидиған хәлқ тәшкилати- " әркинлик өйи" му " хәлқара ахбарат әркинлик күни" мунасивити билән тәкшүрүш доклатини елан қилған болуп, униңда өткән йили асиядики пәқәт ٪ 7 аһалиниң ахбарат әркинликидин бәһриман боливатқанлиқи көрситилгән.

Доклатта көрситилишичә, асиядики ахбарат әркинлик вәзийити әң начар болған дөләтләр шималий корийә билән берма икән. (Арзу)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.