Әхлақ вә униң һаятлиқтики роли


2007-10-12
Share

Гүзәл әхлақ һәрқандақ милләттә махтилидиған, һәр ким униңға интилидиған вә һәрким уни қәдирләйдиған бир нәрсидур. Гүзәл әхлақлиқ кишиләр һәр қандақ җәмийәттә қәдир - қиммәткә вә хәлқниң сөйгүсигә еришәләйду. Гүзәл әхлақ һаятниң пүтүн саһәлиридә тәләп қилинидиған, униңдин биһаҗәт болғили болмайдиған бир нәрсидур. Гүзәл әхлақниң даириси интайин көп болуп, аилидә атиниң балилириға вә җөрисигә яхши муамилидә болиши, уларға көйүмчанлиқ көрситиши вә уларни яхши пәрвиш қилиш гүзәл әхлақтин саналса, уларға қопаллиқ қилиш, уларни хәлққә вә җәмийәткә пайдилиқ қилип яхши тәрбийиләшкә сәл қараш яман әхлақтур. Шундақла балиларниңму ата - анисиға һөрмәт қилиш вә уларни асриши гүзәл әхлақтин саналса, уларни рәнҗитиш яман әхлақтин санилиду.

Иш орундики башлиқниң қол астидикиләргә силиқ вә яхши муамилә қилиши гүзәл әхлақтин саналса, һоқуқидин пайдилинип уларға зорлуқ - зомбуллуқ қилиш начар әхлақтур. Гүзәл әхлақ мусулманларда ибадәттин санилиду. Шуңа ислам пәйғәмбири һәзрити муһәммәд әләйһиссалам гүзәл әхлақниң барчә әмәл - ибадәтләрдин қәдирлик икәнликини баян қилип : "қиямәт күнидә мөмин кишиниң яхшилиқ мизанида гүзәл әхлақтин салмақ келидиған нәрсә йоқтур" дәп көрсәткән .

Гүзәл әхлақ һәммә ишта тәләп қилиниду

Сәуди әрәбистаниниң җиддә шәһиридә турушлуқ уйғур алими муһәммәд нияз һаҗим гүзәл әхлақ тоғрулуқ мундақ деди:" гүзәл әхлақ пүтүн ишларда - кишиләр билән болған барлиқ муамилиләрдә, қошнилар билән яхши өтүштә, һалал ризқ тепиш үчүн ишләштә, вәтини вә хәлқи үчүн хизмәт қилишта, һәтта адәттики йүрүш - турушларниң һәммисидә тәләп қилинидиған бир нәрсидур. Муамилидә кишиләргә дурус болуш гүзәл әхлақтин саналса, кишиләрни алдаш яман әхлақтур. Қошниларға көйүмчан болуш вә уларға қолидин кәлгәнчә яхшилиқ қилиш гүзәл әхлақ болса, уларни рәнҗитиш вә қошнилиқ һәқлирини ада қилмаслиқ яман әхлақтур. Вәтәнни вә хәлқни сөйүш гүзәл әхлақтин саналса, вәтәндин йүз өрүш яки униңға хиянәт қилиш әң кәчүрүлмәс әхлақсизлиқтур."

Гүзәл әхлақниң мәниси

Муһәммәд нияз һаҗимниң ейтишичә, гүзәл әхлақ сөзи көпинчә кишиләрниң чүшәнгинидәк, башқиларниң чирайиға тәбәссум билән қараш, уларға азар бәрмәстин юмшақ, силиқ муамилидә болуш дегәнликла әмәс. Гәрчә бу ишларму гүзәл әхлақ қатаридин саналсиму, лекин әхлақниң мәниси буниңдин чоңдур, әлвәттә.

Гүзәл әхлақ һәр ишта тоғра болуш, адаләтлик болуш, растчил болуш , вәдигә вапа қилиш, аманәтни сақлаш, сөйгү вапалиқ болуш, иман етиқадлиқ болуш, мәйли дунялиқ болсун, мәйли ахирәтлик болсун өз вәзиписини билиш вә өз вақтида орундаш, хаталиқини дадил етирап қилиш, әбәдий җасарәтлик болуш, сехи, мәрд, пакизә, мәдәнийәтлик болуш, көкси кәң болуш, һәр ишта һәқиқәтни көзләш, өзигә ишиниш, башқиларниң ярдимини күтмәстин өзигә йөлиниш, виҗданлиқ, ғурурлуқ болуш, номусини сақлашни билиш, вәтәнгә, хәлққә вә башқиларға мәнпәәтлик болуш вә башқилардур.

Әхлақни ислаһ қилиш қәд көтиришниң бешаритидур

Муһәммәд нияз һаҗимниң ейтишичә, әхлақниң бузулуши заваллиқниң ишарити болғинидәк, әхлақниң түзүлүши қәд көтиришниң бешаритидур. Буниң мисали шуки, пәйғәмбиримиз һәзрити муһәммәд әләйһиссаламға вәһий кәлгән чағларда, иранлиқлар билән римлиқлар дуняда һөкүм сүрәтти.

Йәр йүзи уларниң сайисидин қорқуп туратти. Шу вақитта бу икки емпираторлуқниң билим һүнәрлик, мукәммәл интизамлиқ, чениққан әскәрлири мәккә тағлиридин чиққан, әскәр күчи тайинлиқ, уруш тәҗрибисиму йетилмигән әрәбләргә тәң келәлмиди. Чүнки римлиқлар билән иранлиқларда әхлақ бузулған, әрәбләрдә болса, вәһиниң тәрбийиси билән әхлақ түзәлгән иди. Бир әрәб шаири мундақ дегән икән:

Әхлақ билән һәр милләт раваҗ тепип дава м етәр,

Айрилғанлар әхлақтин заваллиққа һаман кетәр.

(Өмәрҗан )

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт