Мутәхәссисләр: әйдиз вирусниң тарқилишида җинсий зораванлиқниң роли бар


2008.01.28

AIDS-BILLGATES-200.jpg
"Микрософт " ниң башлиқи бил гейтис билән "дәлл" компутер ширкитиниң башлиқи майкел дел бирликтә африқида әйдиз кесили билән күрәш қилишқа бәл бағлиди. AFP Photo

Америкидики мутәхәссисләр аялларға қаритилған зораванлиқниң әйдиз вирусниң тарқилишида зор роли барлиқини агаһландурмақта. Өткәнки һәптә америка дөләт мәҗлисиниң кишилик һоқуқ гурупписи уюштурған вашингтондики бир испат бериш йиғинида мутәхәссисләр, бәзи милләт вә гуруһларда әйдиз вирусниң тарқилиш сүрити тез болушиға шу милләт вә гуруһлардики аялларға қаритилған җинсий зораванлиқниң роли наһайити зор икәнликини билдүрди. Мутәхәссисләрниң әскәртишичә, әйдизгә қарши туруш пиланини түзгәндә һәм әйдиз вирусни тезгинләш, һәм аялларға қаритилған зораванлиққа қарши туруштин ибарәт икки саһәни тәң тутуш керәк.

" Аяллар еридин қорқуп һәм номус күчи түпәйли бу кесәлликкә сүкүт қилиду "

Мутәхәссисләр америка дөләт мәҗлиси кишилик һоқуқи гурупписиниң өткән һәптә чақирған "җинсийәт асасидики зораванлиқлар вә әйдиз кесили" дегән темидики испат бериш йиғинида, әйдиз вирусниң тез кеңийишидә аилә зораванлиқиниң муһим роли барлиқини агаһландурди. Йиғинда мәркизи америкиниң сан - франсиско шәһиридики аилә зораванлиқидин сақлиниш фонди җәмийитиниң аммиви мунасивәтләр мәсули креистейн стивард, нөвәттә дунядики әйдиз вируси елип йүридиған 40 милйон адәмниң йеримини аяллар игиләйдиғанлиқини вә аялларниң әйдиз вируси билән юқумлиниш нисбити наһайити тез кеңийиватқанлиқини әскәртти.

Стевардниң әскәртишичә, әйдиз вирусниң аяллар арисида тез көпийишидә аялларни нишан қилған җинсий зораванлиқниң роли зор болуп, бу зораванлиқлар даим бир аилә ичидә яки әр- аяллар арисида йүз бәрмәктә. Йиғинда кристейн стивард әйдиз вируси ямриған җайлардики аяллар дуч келиватқан мәсилиләрни чүшәндүрүп," басқунчилиққа учриған бир аялниң яки ери җинсий алақидә кийдүрмә ишлитишни рәт қилған аялларниң әйдиз вируси юқтурувелиш хәвпи наһайити зор болмақта," дәйду. Униң әскәртишичә, бу түрдики аяллар әйдиз вирусни юқтурувалғандин кейинму давалинишни халимайдикән. Чүнки улар ериниң уруш яки ташливеитишидин қорқуду һәм номус күчи түпәйли бу кесәлликкә сүкүт қилиду.

Аялларға қарши зораванлиқ ‏- җәмийәттики бир қара дағ

Йиғинда америкиниң вашингтон штатидики саламәтликкә мас технологийә программиси PATH тәшкилатиниң җинсийәт, зораванлиқлар вә кишилик һоқуқ мәслиһәтчиси марий елсберг сөз қилип, аялларға қарши зораванлиқни җәмийәттики бир қара дағ, дәп көрсәтти. Униң әскәртишичә, бу мәсилидә сақчи, сотчи, сәһийә хадими вә алақидар саһәләрдики җәмийәт әзалирини сәпәрвәр қилип, номус күчи түпәйли зораванлиққа сүкүт қилидиған тәрәпләрни зораванлиққа қарши туридиған "актиплар"ға айландуруш керәк.

Елсберг, "буниң билән аялларға қарши зораванлиқни аилидики шәхси нәрсидин пүтүн җәмийәткә мунасивәтлик һәммә адәмниң мәсулийәт даирисидики һадисгә айландурғили болиду " дәп әскәртиду. Лекин елсберг, аяллар дуч келиватқан зораванлиқниң тонушни өстүрүш биләнла һәл болмайдиғанлиқини, буниң үчүн зораванлиқниң қурбанлирини қануни адаләт, саламәтлик вә иҗтимаий параванлиқлар билән тәминләшкә тоғра келидиғанлиқини билдүрди. Америкидики хәлқара уйғур кишилик һоқуқи вә димукратийә фонди җәмийитиниң сабиқ тәтқиқатчиси руқийә турдушниң әскәртишичә, әйдиз вируси вә аялларни хорлаш әһвали уйғур җәмийитидики еғир иҗтимаий мәсилиләрниң биридур. У радиомизниң бу һәқтики зияритини қобул қилғанда бу мәсилини һәл қилишниң негизи йәнила уйғур аяллириниң ойғинишини илгири сүрүштүр, дәп көрсәтти.

"Аялларни хорлаш омумйүзлүк вә наһайити мустәһкәм һадисә"

Америка дөләт мәҗлисидики йиғинда мәркизи вашингтондики хәлқара аяллар тәтқиқат мәркизи җинсийәт, хорлаш вә кишилик һәқләр бөлүминиң мәсули ната дувури сөз қилип, тәтқиқатлар аилә намратлиқи еғирлашқансири аялларға қарши зораванлиқниң күчийидиғанлиқини көрсәтмәктә, дәп әскәртиду. Дөләтләрниң иқтисади тәрәққият хизмитидә микро мәбләғ программиси билән әйдиз вируси һәққидики тәлим тәрбийини бирләштүрүш керәк, дәп тәкитлигән ната дувури, бизниң мәқситимиз, дөләтләрни әйдизгә қарши йеңи бир программа иҗад қилиш әмәс, бәлки һазирқи мәвҗут программиларни үнүмлүк қоллинип, әйдизниң алдини елиш мәқситигә йетишкә йетәкләш дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Ната дувури йәнә, мәтбуатниң әйдиз вируси вә җинсий зораванлиққа қарши туруштики ролини тәкитләп, бу һәқтики учурлар мәтбуат, елан сәнәт, болупму телевизийидә тарқитилса техиму көп кишиләргә йәткүзгили болиду, дәп көрсәтмәктә. Лекин саламәтликкә мас технологийә программиси тәшкилатидики елсбергниң әскәртишичә, бәзидә кишиләр еғир қийинчилиқларға дуч кәлсә асанла ваз кечиду. У,"дуняниң көп қисим йәрлиридә аялларни хорлашниң омумйүзлүк вә наһайити мустәһкәм һадисә икәнликини һес қилиш тәс әмәс. Лекин мән шуни сөзлимәкчи, өткән йилларда мән бәзи зор көләмлик өзгиришләр наһайити аз сандики бир қисим шәхсләрниң пикири билән башланғанлиқини байқидим" дәп көрсәтти. (Әркин)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.