Бир уйғур зиялийсиниң әйдиз мәсилиси һәққидики әндишилири

Уйғур җәмийитидә мәсилиләрниң көплүки, мәсилиләрниң әң җиддийси һәққидә пикир - мулаһизиләргә йол ачмақта.
Мухбиримиз шөһрәт һошур
2009-02-10
Share
Uyg-eydiz-muhakime-305 Сүрәттә, "уйғур биз" тор бетиниң башқурғучилири әйҗишиң тәтқиқат орни билән бейҗиңда бир сөһбәт йиғини өткүзгән болуп, сүрәт, шу йиғиндин бир көрүнүш.
www.uighurbiz.cn Дин елинди, нәшир һоқуқи www.uighurbiz.cn Ниң.

Нөвәттә, уйғур деһқанлириниң һашар мәсилиси, уйғур қизлириниң хитай өлкиригә йөткилиши, сиясий тутқунларға өлүм җазаси берилиши, миллий маарип орниға қош тиллиқ маарипниң йолға қоюлуши, ғәрбни ечиш пиланиниң тез қәдәмдә кеңийиши, уйғурлар арисида әйдизниң ямриши қатарлиқ мәсилиләр, нөвәттики җиддий мәсилиләр қатарида саналмақта.

" Уйғур 4 ‏ - авғуст" тор бетидә бу һәқтә мақалә елан қилған аптор азадниң қаришичә, уйғур җәмийитидики нөвәттики әң җиддий мәсилә әйдиз мәсилисидур.
 
Апторниң, аптоном районлуқ сәһийә назарити елан қилған доклатқа асасән баян қилишичә, нөвәттә уйғур елидә тизимға елинған әйдиз бимарлириниң сани 24818 нәпәр, буниң %95 и уйғур. Йәнә, апторниң хитай сәһийә министирлиқиниң 25 ‏ - ноябирдики доклатиға асасән билдүрүшичә, хитайдики омуми әйдиз бимарлириниң сани 252 748 нәпәр болуп, буниң %10 ини уйғурлар тәшкил қилиду.

Аптор азад, уйғур илидә әйдизниң бу дәриҗидә кәң вә тез тарқилишини, уйғур елиниң сиясий, иқтисадий, иҗтимаий вәзийитигә бағлап тәһлил қилиду. " Әгәр аптоном районлуқ партком, "миллий бөлгүнчиләр"гә қарши тәшвиқатқа аҗратқан иқтисад вә адәм күчини әйдизгә қарши аҗратса иди, уйғур җәмийитидә әйдиз бу дәриҗидә кеңийәлмигән болатти."

Аптор азадниң қаришичә, нөвәттә, уйғур елидә әйдиз кәлтүрүп чиқириватқан ақивәт билән хитайниң пиланлиқ туғут сияситиниң ғайиси паралил йонилиштә кетиватиду. Мана бу хитайниң уйғур елидә әйдизгә җиддий шәкилдә чарә қолланмаслиқиниң сәвәбидур.

Апторниң көрситишчә, әйдиз бимарлири 20 яш билән 45яш арисида болуп, бу яш қатлими, бир җәмийәт үчүн җәмийәт миханизмини һәрикәткә кәлтүридиған җәмийәтниң матор қисмидур. Шуңа әйдизниң кеңийиши хитайниң муқимлиқ сияситиниң ғайиси билән охшаш йөнилиштә маңмақта. Шуниң үчүн хитай әйдизгә сәвәб болуватқан зәһәрлик чекимликни чәкләштә, әйдизни тосуш роли болған динй китаб вә паалийәтләрни чәклигәндәк актип әмәс.

Аптор азад йәнә мақалисидә, нөвәттә тизимланған бимарлар саниниң уйғур җәмийитидики бимарлар саниниң һәммиси әмәсликини, илмий тәкшүрүш нәтиҗилиригә асасланғанда, бир нәпәр әйдиз бимари тизимланған җәмийәттә, йәнә 9 нәпәр бимарниң йошурун мәвҗут болидиғанлиқини билдүриду, бу буйичә һесаблиғанда, уйғур җәмийитидики әң җиддий вә қорқунчлуқ мәсилә әйдиз мәсилиси болиду.

Апторниң бу қаришини йәнә башқа уйғур зиялийлириму түрлүк пикир сорунлирида оттуриға қоймақта. Зихруллаһ исимлик бир апторниң кокбайрақ тор бетидә баян қилишичә, нөвәттә, уйғур елидә әйдиз кесилидә өлгән вә бимар болғанлар сани, пәләстиндә ғәззәдә исраил һуҗумида өлгән вә яриланғанлар санидин юз һәссә, чечәнистанда рус танкилири астида өлгән чечәнләр санидин нәччә 10 һәссә вә мустәқиллиқ күриши давамида өлгән вә яриланған косовалиқлар санидин нәччә 10 һәссә артуқ. Бу қарашни аптор азад оттуриға қойған юқириқи санлиқ мәлуматлар мәлум дәриҗидә дәлиллимәктә.

Өткән айда йәнә "уйғур биз" тор бетиниң башқурғучилири әйҗишиң тәтқиқат орни билән бейҗиңда бир сөһбәт йиғини өткүзгән. Йиғинда, уйғур җәмийитидики әйдиз мәсилиси муһакимә қилинған иди. Йиғинда, уйғур елидики әйдиз бимарлириниң иқтисадий вә техникилиқ җәһәттин қийинчилиққа йолуқуватқанлиқи, бейҗиң вә кунмиң қатарлиқ шәһәрләрдики уйғур бимарларниң болса нопуссиз болғанлиқи үчүн тизимлаш вә давалашниң мумкин болмайватқанлиқидәк мәсилиләр оттуриға қоюлған иди.

Аптор азад мақалисидә, хитайниң нөвәттә, уйғур елидики әйдиз мәсилисигә бипәрва муамилә қилипла қалмай, әйдиз кесилини давалаш үчүн чәтәлдин кәлгән вә кәлмәкчи болуватқанларға тосалғу пәйда қиливатқанлиқини язиду.

Аптор мақалисиниң ахирида, әйдиз мәсилисидики мәсулийәттә, уйғурлар өз үстигә елишқа тегишилик қисми барлиқини һәм йәнә, җавабкарини сүрүштә қилишқа тегишлик қисмиму барлиқини; мәсилә һәр икки тәрәптин тәң тутулғанда үнүмгә еришидиғанлиқини оттуриға қойиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт