Azerbeyjan metbu'atida Uyghur mesilisi

Awghust éyi ichide Uyghur diyarida yüz bergen weqeler dunya metbu'atlirining diqqet itibarini qozghighan idi. Weqe azerbeyjandiki metbu'atlardimu keng kölemde yer alghan.
Muxbirimiz erkin tarim xewiri
2008-09-12
Share
turkistan-geziti-305.jpg Azerbeyjandiki türkistan gézitining 30 - awghust künidiki sanida chiqqan " olimpikning sahipxani xitay uyghurlargha turme boldi" mawzuluq maqalining körünüshi.
RFA Photo / Erkin Tarim

 Bu munasiwet bilen azerbeyjandiki türkistan gézitining 30 - awghust künidiki sanida " olimpikning sahipxani xitay Uyghurlargha turme boldi" mawzuluq maqale élan qilindi. Bu témining astidiki kichik téma bolsa, "xitaylar sherqiy türkistanda her kün wehshilik qilmaqta, dunya bolsa un - tünsiz turmaqta". Bu maqale uzun bir maqale bolup, bakuda neshr qiliniwatqan türkistan gézitide chatma maqale sheklide élan qilin'ghan.

Maqale xitaylarning Uyghur diyarida élip bériwatqan wehshilikini eks ettürgen resimler bilen bézelgen bolup, maqale mundaq bashlinidu: "    türkiy milletler bir ‏ - birlep musteqil bolghan künimizde öz wetini türkistanda bir musulman türkiy millet qizil xitayning zulmi astida yashimaqta. Bular Uyghurlar. He shundaq! xitaylar sherqiy türkistanda wehshiylik qiliwatidu. Uyghur qérindashlirimiz ular peqetla musulman türkiy millet bolghachqa qetli qiliniwatidu. Mana bu biz unutqan weten sherqiy türkistan.
 
Sherqiy türkistan mesilisi maqalide, "sherqiy türkistanda xitay hakimiyiti, sherqiy türkistanda qizil xitay hakimiyiti, xitayning sherqiy türkistandiki assimiliyatsiye siyasiti, sherqiy türkistanliqlargha iqtisadiy bésim, sherqiy türkistanda xitay zulmi, xitaylar sherqiy türkistanda élip bériwatqan wehshiylik" dégen'ge oxshash témilar astida etrapliq anglitilghan."
 
Türkistan géziti bash tehriri aqil jamal ependi, bu maqale élan qilin'ghandin kéyin, nurghun azerbeyjanliqlarning gézitxanigha téléfon qilip tebrikligenlikini éytti. Biz bu maqale we awghust éyi ichide sherqiy türkistanda yüz bergen weqeler heqqide tepsiliy melumat élish üchün türkistan gézitining bash tehriri aqil jamal ependi bilen téléfon ziyariti élip barduq. U biz bilen élip barghan söhbitide yéqinda sherqiy türkistanda Uyghurlarning xitaygha qarshi élip bériwatqan heriketlirining milliy azadliq inqilabi ikenlikini, hergizmu bezi döletlerning déginidek térror herikiti emeslikini éytti.

Hörmetlik aqil jamal ependi türkistan gézitide Uyghurlar heqqide néme xewerler élan qilindi? dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: "türkistan géziti 2 yildin béri neshr qiliniwatidu. Ikki yildin béri sherqiy türkistan heqqide néme xewer tapsaq élan qilishqa tirishtuq. Yéqindin béri sherqiy türkistan heqqide xewerlermu köpiyishke bashlidi. Bu yil ichide ezerbeyjanliq karxanichilarning ürümchide élip barghan ziyaretliri heqqide bir qanche qétim xewer élan qilduq. Azerbeyjan döliti hazir Uyghur aptonom rayoni bilen tijariy munasiwitini tereqqi qildurushqa tirishiwatidu. Uningdin bashqa ezerbeyjanda Uyghurlarni, Uyghur tarixini tonushturush üchün chong hejimdiki chatma maqalilerni élan qilduq. Mesilen 2007 - yilida ezerbeyjanda tonulghan yazghuchi we tarixchi aydin ependi yazghan "sherqiy türkistan we hazirqi xitayning shimaliy rayoni" témisida chatma maqale élan qilduq. Hemmimizge melum bolghinidek 2008 - yili olimpik musabiqisi xitayda ötküzülgen bolghachqa dunyaning diqqet étibari xitaygha buraldi. Eslide pütün dunya xelqi xitayda peqetla olimpik musabiqilirini körüshi kérek idi. Emma olimpik bashlinishtin burun tibette weqeler boldi, bu dunya metbu'atlirining diqqitini qozghidi. Emma sherqiy türkistan mesilisi dawamliq halda ikkinchi pilan'gha chüshüp qaldi. Olimpik jeryanida sherqiy türkistanda meydan'gha kelgen weqeler xitayda uzundin béri éziliwatqan Uyghur xelqiningmu barliqini dunyagha ashkarilidi. Bizmu Uyghurlarning qérindishi bolush süpitimiz bilen Uyghurlarning bu peryadini dunya jama'etchilikige anglitishqa tirishtuq. Bu seweb bilen gézitimizde yuqiriqidek maqalilerni élan qiliwatimiz."
 
Gézitimizde élan qilin'ghan bu maqalide némiler bayan qilin'ghan? 8 - ayda Uyghur diyarida meydan'gha kelgen weqelerge azerbeyjan metbu'atliri yer berdimu? dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: "bu maqalide xitayda Uyghurlarning yéqinqi zaman tariximizda béshidin ötküzgen azapliq yolliri we Uyghur milli azadliq inqilabi, xitaylarning Uyghurlargha qarshi élip barghan wehshilikliri bayan qilin'ghan. Maqalining axirida pütün türkiy milletlerni Uyghurlargha yardem qilishqa chaqirduq. 4 - Awghust qeshqer weqesige, kuchar weqesige azerbeyjan metbu'atlirimu yer berdi, emma bezi metbu'atlar xitay metbu'atliridin paydilinip bergen bolghachqa térror weqesi dédi. Eslide türkiye, azerbeyjan we bashqa türkiy jumhuriyetlirining metbu'atliri bu weqeler heqqide musteqil biterep xewer bérishi kérek idi. Xitaylar Uyghurlarni térrorchi dep eyiblise, bizmu u xewerni köchürüp élip bersek bolmaydu."
 
Siler 2 yildin béri gézitinglarda Uyghurlar heqqide xewer élan qiliwatisiler, bu xewerlerge kishilerning inkasi qandaq? dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: "biz sherqiy türkistan heqqide néme xewer bolsa bériwatimiz. Bu maqalidin kéyin gézitimizge téléfon qilghanlar boldi, nurghun kishilerdin xetmu keldi. Ular xétide, siler türkistan gézitide bu maqalini élan qilghandin kéyin sherqiy türkistan xelqining hazirqi ehwalini chüshenduq dep yéziptu. Buningdin azerbeyjan xelqining sherqiy türkistanning hazirqi weziyiti heqqide xewerdar emeslikini körüwalalaymiz."

 Hörmetlik aqil jamal ependi sizmu dep ötkendek, awghust éyi ichide qeshqer we kuchalarda xitay amanliq saqlash xadimlirigha hujum qilish weqeliri meydan'gha keldi, siz buninggha qandaq qaraysiz? dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: " Uyghur türkliri élip barghan bu hujumlar hökümet xadimlirigha qarshi élip bérilghan bolup, charisizliqning ipadisi. Türkiy milletler dunyaning nurghun yerliride, mesilen qarabaghda, kerkükte, rusiyide éziliwatidu. Emma türk dunyasida dölet tüzümige, hakimiyetke qarshi qoralliq köresh qiliwatqanlar peqetla Uyghurlar. Bu kishining qattiq diqqitini qozghaydu. Biz Uyghur qérindashlirimizning bu mujadilisini dunyagha milli azadliq kürishi dep anglitishimiz kérek. Bu ézilgen bir milletning milli azadliq inqilawidur." 



Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet