B d t xitaydiki falun'gunggha munasiwetlik kishilik hoquq mesilisi heqqide doklatlarni élan qildi

• 
  2005-05-05

Jenwede échilghan birleshken döletler teshkilatining 64 - nöwetlik kishilik hoquq mesilisi heqqidiki bu yilliq yighini jeryanida, xitayning ötken bir yildin buyanqi kishilik hoquq mesilisi we falun'gung ezalirining dawamliq halda xitay hökümiti teripidin ziyankeshlikke uchrawatqanliqi heqqide xitay hökümitini eyibligen doklatlar élan qilindi. Shuning bilen bir waqitta, birleshken döletler teshkilatining xitay hökümiti bilen élip barghan kishilik hoquq mesilisi söhbet xatirisidiki mezmunlarmu otturigha qoyuldi.

1600 Neper falun'gung ezasi qiynap öltürülgen

Birleshken döletler teshkilatining "étiqad erkinliki" boyiche ewetilgen kishilik hoquq mutexessislirining igiligen uchurliridin melum bolushiche, xitay hökümiti 1999 - yili 7 - ayning 20 - künidin bashlap, falun'gungni basturup kelgen. Hazirgha qeder 1600 neper falun'gung ezasi qiynap öltürülgen. Nechche yüzligen falun'gungchilar sotqa tartilip, ulargha 20 yillarche qamaq jazasi bérilgen. Bezi falun'gung ezaliri qanunsiz halda rohi késellikler doxturxanisigha ewetilip, qamap qoyulghan. Nurghunlighan falun'gungchilar sotqa ewetilmey turup, emgek bilen özgertish orunlirigha ewetilgen we nazaret astigha élin'ghan. Melumatta éytilishiche, nazaret qilip tutup turush jeryanida ölgen falun'gungchilarning sani 1000 gha yetken. Yuqirida dep ötken bu ehwallar tüpeylidin, birleshken döletler teshkilati teripidin "étiqad erkinliki" boyiche ewetilgen kishilik hoquq mutexessisliri xitay hökümiti bilen mexsus söhbet ötküzüshke toghra kelgen.

Falun'gung ezaliri qiyin – qistaqqa uchrimaqta

Jenwede échilghan bu qétimqi birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq mesilisi heqqidiki yilliq yighini jeryanida élan qilin'ghan doklatlardin melum bolushiche, xitay hökümet emeldarliri taki bügün'ge qeder falun'gung ezalirini qiyin - qistaqqa élip, ularning insaniy hoquqini dawamliq halda xalighanche depsende qilip, ularni öz étiqadidin waz kéchishke mejburlap kelmekte.

Melumatlarda yene, fa lun'gung ezalirining qamaqta türlük qiyin- qistaqlargha éliniwatqanliqi, ularning insan chidughusiz qiynashlargha yoluqiwatqanliqi we yarilan'ghan falun'gung ezalirining dawalinish pursitigimu érishelmey kéliwatqanliqi qatarliq ehwallar bir birlep otturigha qoyulghan.

Doklatta ashkarilinishiche xitayning "emgek bilen özgertish" dégini 1 yildin 3 yilghiche bolghan hetta yene bir yil uzartsimu bolidighan nazaret astidiki tutup turush jazasi bolup hisablinidu. Buninggha héchqandaq erz qilish, tekshürüsh yaki sotlash digendekler ketmeydu. Emgek bilen özgertish urunlirigha ewetilgenlerning héchqandaq adwokat teklip qilish yaki özini aqlash hoquqi bolmaydu.

2004 - Yili 12 - ayning 15 - küni, birleshken döletler teshkilati étiqad erkinliki, sot tertipige xilap qilmishlar, sotchi we adwokatning musteqilliqi, sözlesh erkinlikini qoghdash, qiyin- qistaq mesilisi, ayallargha zorawanliq qilish qilmishliri, xelqning jismaniy we rohiy saqliq hoquqigha kapaletlik qilish qatarliqlar boyiche mexsus mutexessislerni xitaygha ewetken.

Birleshken döletler teshkilati teripidin ewetilgen bu kishilik hoquq mutexessi'isliri birlikte xitay hökümitige xet yézip, özlirining fa lun'gung teshkilatigha intayin köngül bölidighanliqini bildürgen. Ular ötken 5 yildin buyan yüz bériwatqan fa lun'gung ezalirining kishilik hoquqining depsende boliwatqanliqi heqqidiki nurghun dilolar heqqide birleshken döletler teshkilatigha doklat sun'ghan hemde yüz bergen dilolarni misalgha élip xitay hökümitini eyibligen.

"610 Ishxanisi"

Jenwede échilghan bu qétimqi birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq mesilisi heqqidiki yilliq yighini jeryanida élan qilin'ghan doklatta yene, kommunist xitayning 1999 – yili 6 - ayning 10 küni falun'gungni basturush üchün mexsus ishxana qurghanliqini, hemde bu ishxanini qurulghan ay- künini xatirilesh üchün "610 ishxanisi" dep nam qoyghanliqini melum qilghan. Doklatta körsitilishiche, mezkur ishxana qurulishi bilenla yuqirining buyruqi boyiche, öz aldigha fa lun'gung qatarliq barliq gheyriy teshkilatlarni xalighanche qattiq basturushqa bashlighan. 1999 – Yili 7 - ayning 22 - küni, fa lun'gung xitay hökümiti teripidin resmiy cheklen'gendin kéyin, hökümet we ediliye organliri nurghun qarar we uqturushlarni chüshürüp, fa lun'gungni basturush jehettiki barliq heriketlerni resmi qanunlashturghan. Doklatta yene: 1999 - yili 11 - ayning 5 – küni xitayning aliy sot mehkimisining mexsus uqturush chüshürüp, herqaysi orunlardiki ediliye orunlirigha siyasiy wezipe tapshurghanliqini hemde mezkur orunlarning gheyri teshkilat ezalirini qattiq jazalishini, bolupmu fa lun'gung ezalirini partiye komitétining rehberliki astida jiddiy birterep qilishini telep qilghanliqini ashkarilap, xitay hökümitini qattiq eyibligen. (Méhriban)