Gherb metbu'atliri “Xitayda yasimen inqilabi bolamdu?”

Ottura sherqtiki ereb döletliride arqa-arqidin meydan'gha kelgen hakimiyetke qarshi démokratik heriketler, közetküchilerning diqqet‏-étibarini xitaydiki eng chong diktator hakimiyetke qaratti.
Muxbirimiz irade
2011.03.01
yasimen-wangfujing-305.jpg Xitay saqchiliri wangfujing soda bazirida öktichilerni közetmekte. 2011-Yili 20-féwral.
AFP
Xitayda ottura sherqtikidek keng kölemlik démokratik heriketler bolamdu? mana bu nöwette, rayon weziyitini közetküchiler eng qiziqiwatqan mesile bolup qaldi. Bu heqte chet'ellerde chiqidighan metbu'atlarda türlük mulahiziler élan qiliniwatqan bolup, gherblik közetküchiler bu heqte oxshimaydighan pikirlerni otturigha qoymaqta.

Chet'ellerdiki herqaysi axbarat wasitiliri birdek, yekshenbe küni béyjing we shangxey sheherliride yasimen inqilabi chaqiriqigha awaz qoshup chiqqan kishilerge qarighanda saqchining köplükini we ularning kishilerni tarqaqlashturushta intayin qopal wasitilerni qollan'ghanliqini xewer qildi. Uning üstige xitay da'iriliri hazir intérnét we axbarat wasitiliri üstidiki kontrolluqni ilgirikidin nechche hesse ashurghan bolup, puqrache kiyin'gen saqchilar hemmila yerge yamrap ketken. Undaqta, mushundaq bir shara'it astida xitayda yasimen inqilabi chaqiriqi ishqa ashamdu?

Gherb metbu'atlirining köpinchisi buninggha ümidsiz qarawatqan bolsimu, emma oxshimaydighan köz qarashtikilermu yoq emes.

Washin'gton pochtisi géziti düshenbe küni bu heqtiki xewiride, xitay da'irilirining ottura sherq shamili tesiridiki heriketlerni, u barliqqa kélishtin burunla yoq qiliwatqanliqini bayan qilidu. Xewerde xitay rehberlirining hazir ottura sherqtiki diktatorlar duch kéliwatqan weziyettin qattiq sarasimige chüshüp, bu heqtiki xewerlerni we intérnét sehipilirini toxtatqanliqini, bir qisim kishilik hoquq adwokatlirini qolgha alghanliqini bayan qilghandin kéyin, xitay da'irilirining téléwiziyilerde teshwiqatni kücheytip, xitayda xelqning qozghilishigha seweb bolushi mumkin dep qariliwatqan bay-kembeghellik arisidiki perqni tügitish toghrisida wedilerni bériwatqanliqini, bu arqiliq xelqning naraziliqini peseytishni meqset qilghanliqini bildürgen.

Washin'gton pochtisi géziti xewiride, xitayda yasimen herikitige köp kishining awaz qoshmaywatqanliqidek bir nuqtini gewdilendürgen. Gézitte shangxeyde namayishqa qatnishish üchün chiqqan saw famililik kishining sözi misal qilin'ghan bolup, bu kishi muxbirgha “Hazirqisi tuxumni tashqa urghan'gha teng. Peqet minglighan, on minglighan, milyonlighan tuxum birlikte tashqa urulsa, andin tashni bir néme qilghili bolidu, chünki xitay kommunist hökümiti bek küchlük” dégen.

“Yer shari mektupliri” géziti bolsa, bu heqtiki mulahiziside türlük pikirlerge yer bergen. “Xitayda qozghilang bolamdu?” mawzusida élan qilin'ghan maqalide otturigha qoyulghan bir xil köz qarash bolsa, xitayda yéqin kelgüside bundaq bir heriketning meydan'gha kélish éhtimalining intayin azliqi. Uningda körsitilishiche, xitayda iqtisad yükselmekte, xitay xelqi öz turmushining barghanséri yaxshi bolup kétiwatqanliqigha ishinidu. Uning üstige xitay hökümitide hoquqni bir kishige merkezleshtürüwélish we chiriklik, mubarek we kazafiy hakimiyitidek éghir emes, uning üstige xitaydiki nopusning qéri bolushi, ereb memliketliridikidek yash we dinamik nopusqa ige emeslikimu muhim amillarning biri iken.

Maqalide yene, amérika prinston uniwérsitétining sherqiy asiya tetqiqati proféssori pérriy linkning qarishigha yer bérilgen bolup, pérriy link bu heqte mundaq dégen:
Xitaydiki nopus ehwaligha qarap buni tehlil qilidighan bolsaq, nopusning bir qismi kommunist partiye ezasi we partiyidin menpe'et éliwatqan kishiler. Nopusning yene bir qismi bolsa para arqiliq sétiwélin'ghan kishiler. Yene bir qismi bolsa qorqutiwitilgenler. Xitay kommunist hakimiyitige qattiq nepret oquydighan kishiler bolsa teshkillik emes. Xitay hökümiti kishilerning teshkillinishige ruxset qilmaydu, herqandaq bir teshkilatni u mukemmellishishtin burunla tarqitiwétidu. Chünki xitay hökümiti herqandaq bir qozghilangning zoriyip hakimiyetni aghduruwétidighanliqini bilidu. Shunga u pütün küchini bu xil öktichi küchlerni bésiqturushqa qaratqan.

“Yer shari mektupliri” de élan qilin'ghan mulahizide yene, yazghuchi gordon changning köz qarishimu bérilgen. Gordon chang bolsa xitayda choqum ish chiqidu dep qaraydighanlarning biri bolup, u xitayda hakimiyet choqum özgirishi kérek dégüchilerning zor qisimni teshkil qilidighanliqini ilgiri sürgen. U bu heqte “Téxi dékabirdila héchkim ereb döletliride démokratik heriket bolidu dep texmin qilmighan. Emma u boldi. Ereb döletliride xelqning qozghilishigha seweb bolghan amillarning hemmisi xitayda mewjut” dep, eger xitayda xelqni yétekleydighan yaxshi bir yétekchi chiqsila xelqning uninggha egishidighanliqini we zor kölemlik weqening meydan'gha kélidighanliqini bildürgen.

Amérika tashqi siyaset zhurnilida élan qilin'ghan “Amérika ottura sherqtiki heriketlerdin néme öginishi kérek” témiliq mulahizide bolsa, yéqinda xitaydimu bundaq heriketning meydan'gha kélidighanliqi ilgiri sürülüp, amérika hökümitining xitaydiki bolghusi heriketlerge teyyar bolushi kérekliki otturigha qoyulghan. Uningda körsitilishiche, ottura sherqtiki heriketler hazir xitayni qattiq sarasimige séliwatqan bolup, xitay hazir peqet türlük basturush wasitiliri arqiliqla weziyetni kontrol qilishqa urunmaqta.

Xitay hökümitining 2012-yili élip bérilidighan kommunist partiyining saylimidinmu ensirep, öz sayisidin özi qorqidighan halgha kélip qalghanliqi bayan qilin'ghan mulahizide, “Ottura sherqtiki heriketlerge xitayning tutqan pozitsiyidin chiqirilidighan ikki xil yekün bar” déyilgen. Buning birinchisi, xitayning özini derijidin tashqiri dölet déyishi mubalighidin bashqa nerse emes.

Ikkinchisi, amérika choqum xitayda yüz béridighan hésablishish künige teyyar bolushi kérek. Yeni, xitayda bir ish yüz bérish éhtimali mewjut, xitay rehberliri xelq bilen bolghan munasiwetliride qattiq diqqet qilmighan teqdirde, kichikkine bir xata qedemmu hakimiyetning öz ichide parchilinishigha we kéyin keng kölemlik xelq heriketlirining meydan'gha kélishige seweb bolidiken.

Shunga maqalide, amérikining xuddi ottura sherqte tuyuqsiz meydan'gha kelgen weziyetke qarita deslepte qandaq pozitsiye tutushni bilelmey téngirqap qalghandek, xitayda barliqqa kélidighan weziyetke qarita qandaq qilishini bilmey turup qalmasliqi we baldurraq xitay hökümitige démokratlishish heqqide qattiq bésim ishletmigenlikige pushayman qilip qalmasliqi üchün, hazirdin bashlap tedbir qollinip, zor qalaymiqanchiliqning aldini élishi kérekliki eskertilgen.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.