Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri hem démokratik zatlar zhurnalist gheyret niyaz we bashqa Uyghur tor bashqurghuchilirining adaletsiz mu'amilige uchrighanliqini tekitlimekte

Gheyret niyaz we dilshat perhat qatarliq Uyghur tor bet bashqurghuchilirining xitayda sotlan'ghanliqi dunyagha ashkarilan'ghandin kéyin, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we her sahediki démokratik zatlar zhurnalist gheyret niyaz qatarliqlarning teqdirige köngül bölüshke bashlidi. Ular bayanatlirida xitay hökümitidin gheyret niyaz hem Uyghur tor bet bashqurghuchiliri üstidin adil höküm chiqirishni, hetta qoyup bérishni telep qildi.
Muxbirimiz mihriban
2010-08-02
Élxet
Pikir
Share
Print
 Xitay hökümiti teripidin qolgha élin'ghan bir qisim axbarat we intérnét sahesidiki shexisler: sürette ongdin bashlap saet istrilkisigha qarshi yönilishte: gheyret niyaz, dilshat perhat (diyarim tor békiti), nureli (selkin tor békiti).
Xitay hökümiti teripidin qolgha élin'ghan bir qisim axbarat we intérnét sahesidiki shexisler: sürette ongdin bashlap saet istrilkisigha qarshi yönilishte: gheyret niyaz, dilshat perhat (diyarim tor békiti), nureli (selkin tor békiti).
RFA

Xitay qanun da'iriliri zhurnalist gheyret niyaz hem bir qisim Uyghur tor bet bashqurghuchilirigha " dölet bixeterlikige dexli yetküzgen", " tor betliride qutratquluq qilghan","döletni parchilash suyiqestide bolghan" dégen jinayetler bilen ulargha éghir jaza bergen idi. Bu, dunya jama'etchiliking xitayni eyiblishige seweb bolmaqta.

Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliridin xelq'ara kechürüm teshkilati, chégrisiz muxbirlar teshkilati, xelq'ara qelemkeshler jem'iyiti, erkinlik sariyi we chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlirimu bayanat élan qilip, xitay hökümitini " puqralarning söz erkinlikini boghup, kishilik hoquq erkinlikini depsende qildi" dep eyiblidi.

30 - Iyul jüme küni, xitaydiki bir qisim dangliq xitay pa'aliyetchilirimu, "Uyghurbiz" tor béti sahibi ilham toxtining teshebbusi bilen, xitay tor betliri hem xongkongdiki xitay kishilik hoquq qoghdighuchiliri teshkilatining tor bétide xitay hökümitidin zhurnalist gheyret niyazni qoyup bérishni telep qilip, imza toplash herikitini bashlidi.

Jüme künidin bashlap, bu pa'aliyet erkin asiya radi'osi, birleshme agéntliqi, en'giliye b b s agéntliqi, amérika awazi, fransiye agéntliqi qatarliq xelq'ara metbu'atlarda we, yaxu, feysbok qatarliq xelq'ara tor betliride élan qilinip, dunya jama'etchiliki arisida küchlük inkas qozghidi.

Mezkur imza toplash pa'aliyiti xitay ichide élip bérilghan bolup, xetke 23 neper xitay ziyaliysi imza qoyghan. Ular bayanatida, gheyret niyazning " 5 - iyul ürümchi weqesi" din kéyin chet'el muxbirlirigha qilghan sözide, "5 - iyul weqesining sewebini, Uyghurlarning rayondiki tebi'iy bayliq we tereqqiyattin xitaylar bilen teng behrimen bolalmighanliqi"heqqidiki emeliy ehwalni sözligenlikini, xitay hökümitining xitay qanunida belgilen'gen " puqralarning hökümet xizmetliri üstidin pikir bérish erkinliki bar" dégen qanun - belgilimisige asasen, gheyret niyazning sözlesh hoquqigha hörmet qilish kéreklikini bildürgen.

Béyjing bahari zhurnilining bash muherriri xu ping ependi, ziyaritimizni qobul qilip, bu qétim xtayda élip bérilghan "xitay hökümitidin zhurnalist gheyret niyazni qoyup bérishni telep qilip, imza toplash herikiti"heqqide toxtaldi.

Xu ping ependi sözide, bu heriketning qozghilishi, nöwette xitay hökümitining Uyghur zhurnalist gheyret niyaz hem Uyghur tor bet bashqurghuchiliri üstidin chiqarghan bu adaletsiz hökümining, Uyghurlardila emes, belki pütkül xitayda naraziliq qozghighanliqining ispati ikenlikini, xitay ziyaliylirining bu pa'aliyet arqiliq, emeliyette xitay qanunida belgilen'gen " puqralarning pikir erkinliki qoghdilidu" dégen maddining xitayda ijra qilinishini telep qilish, xitay hökümitining puqralarning sözlesh erkinlikini basturushigha nisbeten naraziliqini ipadilesh ikenlikini ilgiri sürdi.

, Uyghur aptonom rayon da'iriliri" 5 - iyul ürümchi weqeside qutratquluq qildi" dep, Uyghurbiz, diyarim, shebnem, selkin qatarliq 100 ligen Uyghur tor betlirini taqighandin kéyin, "Uyghurbiz" tor békitining sahibi musteqil tetqiqatchi ilham toxti ependimu Uyghur tor betliri heqqide radi'omizning ziyaritini köp qétim qobul qilghan idi.

Ilham toxti ependi bu yil 5 - ay mezgilide, Uyghur tor betliri heqqide ziyaritimizni qobul qilghanda, Uyghur aptonom rayonluq hökümet da'iriliri Uyghurche tor betliri qurushqa ehmiyet bermigen shara'itta, Uyghur yashlirining öz tirishchanliqi bilen, öz yénidin iqtisad ajritip, Uyghurlarning meniwi hayatidiki boshluqni toldurush üchün, tor betlirini qurghanliqini otturigha qoyghan idi.

Ilham toxti ependi özlirining statistika qilish arqiliq Uyghur aptonom rayon teweside 260 tin artuq tor bétini tizimlap chiqqanliqini bildürgen idi. Ilham toxti ependi Uyghur tor betlirining Uyghurlarning meniwi hayatidiki ehmiyiti heqqide toxtilip, Uyghur tor betliri qurulghandin buyan Uyghur medeniyitini tonushturush, Uyghurlarning meniwi hayatini béyitish jehette zor töhpe qoshup kelgenlikini, Uyghur tor betliride élan qilin'ghan xewer uchurlarning emeliyette xitay metbu'atlirida, hem tor betliride élan qilin'ghan uchurlarning tekrari ikenlikini, shunga xitay qanun organlirining Uyghur tor betlirini qarilap, tor bet bashqurghuchilirini jazalishi, puqralarning söz erkinlikini boghushla emes, belki Uyghurlarni kündilik turmushtiki meniwi hayattin zoq élish pursitidinmu mehrum qilish ikenlikini ilgiri sürüp, Uyghur tor betlirining taqilishi Uyghurlar meniwi hayatidiki zor bir yoqitish ikenlikini otturigha qoyghan idi.

Diyarim tor bétining chet'eldiki sahipliridin biri bolghan dilmurat perhat, radi'omiz ziyaritini qobul qilghinida, xitay qanun organlirining " shawgüen weqesi" hem " 5 - iyul ürümchi weqesi" de Uyghur tor bet bashqurghuchilirining mes'uliyiti bar" dep dilshat perhat qatarliq 100 din artuq Uyghur tor betlirining tor bet bashqurghuchilirini, jazalishining pütünley asassiz ikenlikini ottturigha qoyup, Uyghur tor betlirining adaletsiz mu'amilige uchrawatqanliqini tekitlidi.

Xu ping ependi sözide, xitay hökümiti tor bet bashqurghuchilirini mushundaq éghir jazalash arqiliq, puqralar metbu'at we tor betliride öz pikir qarashlirini otturigha qoysa éghir jazagha tartilidu, dep agahlanduruwatqan bolsimu, xitayning bu xil " qattiq jazalash tedbiri"ning eksiche ünüm bérip, xelqning tor betliri hem bashqa wasitiler arqiliq öz qarashlirini otturigha qoyush iradisini téximu kücheytiwétishi mumkinlikini tekitlidi.

Xitay ziyaliyliri imza qoyghan bayanatta yene xitay hökümiti agahlandurulup, eger gheyret niyazgha bérilgen 15 yilliq qamaq jazasi ijra qilinsa, milletler munasiwitidiki keypiyatni téximu jiddiyleshtüridighanliqi, bir qisim radikal qarshiliqlarning kélip chiqishigha türtke bolup qalidighanliqi eskertilgen.

Xu ping ependimu xitay hökümitining bu qétim Uyghur zhurnalist hem tor bet bashqurghuchiliri üstidin bu qeder éghir höküm chiqirishining aqiwiti heqqide toxtilip, buning rayon weziyitini téximu jiddiyleshtürüwétishi mumkinlikini ilgiri sürdi.

Xu ping ependi sözining axirida, gheyret niyaz hem dilshat perhat, nur'eli obulqasim, nijat azad qatarliq 100 din artuq Uyghur tor bet bashqurghuchilirining, bu qétim bundaq éghir qamaq jazasigha höküm qilinishi, Uyghurlarning rayon'gha yéngidin belgilen'gen emeldar jang chünshyen hökümitining rayonda kengri siyaset yürgüzüshige bolghan gumanini téximu kücheytip, Uyghurlarning hökümetke bolghan naraziliqining éship bérishigha seweb bolidighanliqini, rayonda hökümetke qarshi radikal küchlerning köpiyip, bundin kéyin téximu zor naraziliq herikitining kélip chiqishigha seweb bolushi mumkinlikini eskertti.

Yuqiridiki ulinishtin bu progirammining tepsilatini anglighaysiler.
Toluq bet