Германийә ахбаратлирида уйғур миллий һәрикити (1)


2008.03.13

Тәпсилати ениқ болмиған " 7 - март айропилан вәқәси" тоғрисидики мулаһизиләр яврупа ахбарат саһәсидә, җүмлидин германийә мәтбуатлиридиму тегишлик орун алмақта. Шуниң билән биргә, бу хәвәрни чөридигән һалда бир қанчә йилдин буянқи уйғурларниң қанлиқ бастурулушиға аит учурлар, уйғурларниң миллий мустәқиллиқ һәрикити, уйғур тәшкилатлириниң паалийәтлири вә д у қ рәиси, уйғур миллий һәрикитиниң рәһбири рабийә қадир ханимниң кәчүрмишлири тоғрисидики мәлуматларму қайта тәкитлинип, уйғурларға болған диққәт - етибар күчәймәктә.

Ваң лечүәнниң баянлири

"Германийә долқунлири" радиосиниң 3 - айниң 9 - күнидики асаси темиси "шинҗаңда терроризмға қарши күрәш кәскинләшмәктә" намлиқ тәпсили хәвиридә, бу қетимқи айропилан вәқәси һәққидә мәлуматлар берилиш билән бир вақитта, 1996 - йилидин буянқи хитай һөкүмитиниң терроризмға қарши күрәшлири, шәрқий түркистан мустәқилчилириниң қаршилиқ һәрикәтлири, д у қ рәиси, уйғур миллий һәрикитиниң рәһбири рабийә қадир ханимниң нөвәттә терроризмға қарши һәрикәттә хитай һөкүмити тәрипидин асаси күрәш нишаниға айлинип қалғанлиқи, сидиқ һаҗи рози әпәндиниң язмилири, мәмтимин һәзрәт әпәндиниң паалийәтлири, шәрқий түркистан ислам партийисиниң күрәшлири һәм ғайиси тоғрисидики бир қатар мәлуматлар, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секритари ваңлечуәнниң баянати асасида оттуриға қоюлған.

Хәвәргә асасланғанда, 3 - айниң 9 - күни ваң лечүән һәр саһә мухбирларниң зиярити қобул қилип, бу қетимқи "айропилан вәқәси" һәққидә тохтилипла қалмай, уйғур мустәқиллиқ һәрикитиниң омуми җәряни һәққидиму тохталған.

Хәвәрниң "шинҗаң партком секритари 1 - айниң 27 - күнидики террорға қарши һәрикәт һәққидә тохталди" мавзулуқ бөликидә, шинхуа агентлиқиниң хәвирини нәқил елип, ваң лечүәнниң еғизи билән, "27 - январ вәқәси" дә икки нәпәр террорчиниң етип өлтүрүлгәнлики, 15 нәпәр террорчиниң қолға елинғанлиқи, бир қисим қорал - ярақ, оқ - дориларниң йиғивелинғанлиқи, террорчилар өзлири ясивалған бомбилар һәм әсәбий диний қутратқулуқни мәзмун қилған материялларниңму қолға чүшүрүлгәнлики тәкитләнгән.

Партком секритари ваң лечүән, йәкшәнбә күни "айропилан вәқәси" мунасивити билән мухбирларға баянат бәргәндә, аталмиш "айропилан вәқәси"ниң кимләр тәрипидин садир қилинғанлиқи, униң арқа көрүнүшиниң қандақлиқи тоғрисидики пикирләргә әмәс, бәлки шәрқий түркистан бөлгүнчилири яки террористлириниң мәқсәт - муддиалири һәм уларниң йиллардин буян елип барған қаршилиқ һәрикәтлири тоғрисидики пикирләргә көпрәк еғирлиқ бәргән.

Бөлгүнчиләрниң мәқсиди: олимпиккә бузғунчилиқ қилиш

Ваң лечүән "27 - январ вәқәси" ни изаһлап, "бу террорчиларниң афғанистан вә пакистандики шәрқий түркистанчилар билән алақиси бар,улар өләр - тирилишигә қаримай, олимпиккә бузғунчилиқ қилишқа урунмақта" дегән.

Олимпикниң аталмиш"уйғур террористлири"ниң һуҗумиға учриши мумкинлики хитайниң әң зор әндишиси болса керәк. Бу пикирни тәкитләватқанлар ялғуз хитайлар әмәс. Өткән йили 12 - айниң ахири, хәлқ`ара җинайи ишлар сақчиси тәшкилатиниң секритари роланд әпәндиму, хәлқара җинайи ишлар сақчилири чоң йиғинида агаһландуруп, бейҗиң олимпик мусабиқисиниң терроризмниң һуҗумиға учрайдиғанлиқини тәкитлигән иди. Германийиниң мунасивәтлик даирилириниңму бейҗиң олимпик мусабиқисиниң террор һуҗумиға учраш еһтимали барлиқи һәққидә бейҗиңни агаһландуруп кәлгәнлики мәлум.

Америка тәрәпму бу агаһландурушни тәкитлиди. Қандақла болмисун, "бейҗиң олимпик мусабиқиси үчүн әң зор тәһдит шәрқий түркистан террорчилиридур" дәп узундин буян чуқан селип келиватқан хитай һөкүмитиниң, бу қетимқи айропилан булаш вәқәсини алаһидә давраң қилишидики мәқсәтниң зади немә икәнлики, күзәткүчиләргә сир әмәс. Әмма "27 - январ вәқәси" гә охшаш тәрәпләр арисида уруш һәм өлүм - йетим болған зор қанлиқ тоқунушни икки һәптидин артуқ сир тутуп кәлгән хитай һөкүмити, әмди немә үчүн террор характерини өзлириму техи ениқ бекитилмигән бу аталмиш "айропилан вәқәси"ни һапила - шапила елан қилишқа алдирайду? дегән соал, һәр каллида шәкилләнмәктә.

Шәрқий түркистан ислам җумһурийити қуруш йолида

Мәзкур хәвәрниң "шинҗаңда 90 - йиллардики зилзилә пәйда қилған вәқәләр" мавзулуқ бөликидә болса, хәлқ`ара мухбирларниң ваң лечүән билән елип барған зиярәт хатириси бир қәдәр тәпсили баян қилинған. Ваң лечүән баянатида, 1992 - йилидин 1995 - йилиғичә, уйғур диярида һәр йили дегүдәк уйғур мустәқилчилириниң һөкүмәткә қарши һәр түрлүк паракәндичилики йүз берип кәлгәнликини тәкитлигән. У сөзидә, 1996 - йилидин кейин бөлгүнчиләрниң қаршилиқ һәрикәтлириниң юқири бир басқучқа көтүрүлгәнликини, 1996 - йили 10 - айда, уйғур дияриниң он нәччә шәһәр вә наһийилиридин кәлгән бөлгүнчиләрниң хотәнгә йиғилип, "ислам аллаһ партийисини" қуруп, партийә программисини бикиткәнликини, уларниң мәқситиниң шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини әмәлгә ашуруп, "шәрқий түркистан ислам җумһурийити" ни қурмақчи болғанлиқини ашкарилиған.

Ваңлечүән йәнә, бу партийиниң 1996 - йили һәрикәт башлап, 1997 - йили юқири долқун пәйда қилип, 2000 - йили шинҗаңниң мустәқиллиқини әмәлгә ашурмақчи болғанлиқини әскәрткән. Бу партийиниң сабиқ совет иттипақида ясалған нурғунлиған қорал- ярақ вә оқ - дориларни оғурлуқчә чегридин киргүзиватқанда қолға чүшкәнликини, бу һәрикәткә "шәрқий түркистан азадлиқ тәшкилати"ниң чәт`әлдики рәһбири мәмтимин һәзрәтниң йитәкчилик қилғанлиқини очуқлиған. Шуниң билән биргә, ваң лечүән " 5 - феврал ғулҗа вәқәси" ни мушу тәшкилатниң паалийити дәп изаһлиған. Әмма бу вәқәни қанлиқ бастурғанлиқини вә қанчилик адәмниң өлгәнликини тилға алмиған. Чәт`әлләрдики уйғур сиясий паалийәтчилири болса, "5 - феврал ғулҗа вәқәси" ни хәлқ һәрикити сүпитидә тонуп, хитай һөкүмитиниң бу вәқәгә қарши елип барған қанлиқ қирғинчилиқиға наразилиқ билдүрүш йүзисидин һәр йили намайишлар уюштуруп кәлмәктә. (Әкрәм)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.