Америка дөләт мәҗлисидә уйғурлар һәққидә гуваһлиқ бериш йиғини өткүзүлди


2005.11.17

Америка президенти җурҗ бушниң хитай зиярити һарписида, америка һөкүмитиниң диққитини хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитигә вә хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном райони шундақла тибәттә елип бериватқан қаттиқ сияситигә тартиш үчүн нурғун паалийәтләр елип берилди.

Бушниң хитай зиярити һарписидики паалийәтләр

Америка ташқи ишлар минстирлиқи 2005 - йиллиқ диний әркинлик доклатини елан қилип, хитай һөкүмитиниң болупму уйғур аптоном райони вә тибәттә елип бериватқан сияситини қаттиқ тәнқид қилди. Америка ташқи ишлар минстирлиқиниң доклатида, уйғурларниң хитай пуқралири бәһримән болуватқан чәклик диний паалийәт һоқуқидинму мәһрум қалғанлиқи көрситилгән.

11 - Айниң 9- күни америка диний әркинлик комитети, хитай, уйғур аптоном райони вә тибәттики диний әркинлик вәзийити тоғрисида доклат елан қилди. Доклатта, хитай һөкүмитиниң хәлқара террорчилиқни баһанә қилип, уйғурларниң диний паалийитини бастуриватқанлиқи дәлил-испатлар билән оттуриға қоюлған.

Доклатта америка һөкүмитидин, уйғур аптоном райони вә тибәттики кишилик һоқуқ вә диний әркинлик мәсилсигә алаһидә көңүл бөлүш тәләп қилинған. Шундақла мәзкур доклатниң елан қилиниши мунасивити билән, америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән мухбирларни күтивилиш йиғиниға қатнашқан нәнси пәлуси вә франк волф қатарлиқ америка дөләт мәҗлисиниң нопузлуқ әзалири, америка президенти җурҗ буштин хитай дөләт рә иси ху җинтав билән көрүшкинидә, хитайдики кишилик һоқуқ вә диний әркинлик мәсилисини очуқ- ашкара оттуриға қоюшни тәләп қилди.

Америка президенти җурҗ бушниң хитай зиярити һарписида елан қилинған юқирида ейтип өтүлгән доклатлардин башқа йәнә, хитайдики кишилик һоқуқ вә хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном райони вә тибәттә елип бериватқан қаттиқ сиясити һәққидә вашнгтонда бирнәччилигән илмий муһакимә йеғинлири вә гуваһлиқ бериш йеғинлири өткүзүлди.

Америка дөләт мәҗлисидики гуваһлиқ бериш

11 - Айниң 16 - күни америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири комитети тәрипидин, хитайниң өзгәргән бихәтәрлик әндишилири вә униң уйғур аптоном районидики кишилик һоқуқниң вәзийитигә тәсири тоғрисида өткүзүлгән гуваһлиқ бериш йиғини әнә шу йеғинларниң бири.

Америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән мәзкур гуваһлиқ бериш йиғинида, әркин асия радиосиниң муавин президенти вә баш тәһрири дан сәвтәрланд, җан һапкин университети оттура асия вә кафказийә иниститутиниң рәиси доктор фирд ситар вә җурҗ тавн университетиниң профессори җимз милвард қатарлиқ атақлиқ кишиләр гуваһлиқтин өтүп, хитай һөкүмитиниң хәлқара террочилиққа қарши уруштин пайдилинип, уйғурларни һәр җәһәттин бастуриватқанлиқини пакитлиқ мисаллар билән оттуриға қойди.

Хитайниң уйғур елидә йүргүзүватқан қаттиқ қол сиясити нәтиҗә бәрмиди

Гуваһлиқ бериш йиғинида, тунҗи болуп сөз алған җурҗ тавн университетиниң профессори җимз милвард, хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғур елидә йүргүзүватқан қаттиқ қол сиястиниң бир нәччә хил сәвәбтин келип чиққанлиқини әскәртип мундақ деди:

"Биринчидин хитай рәһбәрлири болупму хитай рәһбәрлик қатлимидики консириватиплар 1980 ـ йилларда уйғур елидә йүргүзүлгән нисбий әркинлик сияситиниң наһайити җиддий қаршилиқ һәрикәтлирини кәлтүрүп чиқарғанлиқидин, бейҗиң һөкүмити уйғурларға қаратқан сияситини бир аз юмшатса, уйғурларниң йәнә хитай һакимийитигә қарши қозғилидиғанлиқидин әндишә қилмақта. Лекин хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном районида йүргүзүватқан бу қаттиқ қол сияситиниң яхши нәтиҗә бәрмәйватқанлиқини һәммимиз көрүватимиз "

Сөзидә, болупму -11 синтәбир вәқәсидин кейин, хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном районидики бөлгүнчилик һәрикитигә қаратқан позитисйисидә чоң үзгириш йүз бәргәнликини тәкитлигән җимз милвард, бурун хитай һөкүмити асасән уйғур аптоном районида бөлгүнчилик һәрикити йоқ икәнликини тәкитләйтти. Лекин 11 - сентәбир вәқәсидин кейин, уйғур аптоном районида миллий мустәқиллиқ һәрикитиниң барлиқини етирап қилип, әмма бу һәрикәтни хәлқара ислам террорлуқ һәрикәтлири вә әлқаидә тәшкилатиға четишлиқ бир һәрикәт қилип көрситишкә тиришти, деди.

Ө сөзидә, хитай сиртидики пүтүн сиясий анализчилар вә мутәхәсссиләр, хитай һөкүмитиниң уйғур миллий һәрикитиниң характерини өзгәртип, бу һәрикәтни мәқсәтлик һалда исламчи вә террорчи һәрикәтләрбилән читишлиқ дәп көрситиватқанлиқини билиду" деди. (Қанат)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.