Uyghurlarning hej pa'aliyitini chekleydighan yéngi belgilimiler


2005-09-12
Share
2003-Yili séntebirde, Uyghur musulmanlar héytgah meschitide ibadet qilmaqta. Xelq'ara teshkilatlar, xitay hökümitining Uyghurlarning diniy erkinlikini boghiwatqanliqini eyiblep kelmekte. AFP

Musulmanlarning muqeddes héyt ayliri yéqinlishiwatqan mezgilde, xitay hökümiti Uyghur élidiki musulmanlarning hej pa'aliytige bolghan kontrolluqni kücheytmekte.

Gérmaniyidiki dunya Uyghur qurultiyining melum qilishiche, Uyghur aptonom rayonluq milliy, diniy ishlar komitéti yéqinda, Uyghur élidiki her derijilik diniy ishlar idarilirigha uqturush chüshürüp, musulmanlarning öz aldigha hej qilishini chekleydighan 4 türlük belgilimini tarqatqan.

Bu belgilimilerning birinchisi, diniy ishlar orunliri musulman ammini terbiylesh xizmitini yaxshi élip bérip, hökümetning siyasetlirini ulargha obdan tonushturush. Buningda hetta xelqlerning hej pa'aliyetlirige da'ir filimlerni körüshini tosashmu belgilen'gen. Ikkinchisi, aptonom rayondiki her qaysi wilayet, nahiye we yéza derijilik diniy ishlar idariliri mes'uliyet tüzümini chingaytish. Wezipisini toluq orunliyalmighan, öz aldigha hej qilish ehwali éghir bolghan rayonlardiki idarilerni éghir jazalash. Üchinchisi, shexsilerning öz aldigha hej qilish pa'aliyitige bolghan kontrolluqni téximu kücheytish. Bu xizmetni jama'et xewpsizlik idariliri yétekchilik qilip, diniy ishlar orunlirining hemkarliqida élip bérish. Bu türde yene, dölet ichi we sirtidiki küchlerning hej pa'aliyitige qol tiqishidin hushyar turush we 3 xil küchlerning buningdin paydilinip qalaymiqanchiliq peyda qilishining aldini élish kérekliki körsitilgen. Axirqi tötinchi tür bolsa, her qaysi derijilik diniy ishlar idariliri hejge mangidighan kishilerge, choqum dölitige qaytip kélish toghrisida kapaletname yazdurush.

Bu belgilime boyiche, öz aldigha hejge barghanlarning arisida diniy erbaplar bolsa, ularning wezipisini élip tashlaydiken, eger adettiki puqra bolsa, ularni belgilime boyiche qattiq bir terep qilidiken.

Xotendiki weziyet téximu ching

Xitay hökümiti Uyghur élide xéli burundin tartipla öz aldigha hej qilish pa'aliyitini cheklep kelgen bolsimu, lékin hökümet yolida hej qilish barghanséri tesliship ketkechke, özlirining diniy perizini ada qilghusi kelgen musulmanlar yenila bashqa yollar arqiliq hej qilish yolini izdep keldi. Hetta bir qisim kishiler radi'omizghimu bu heqte téléfonlarni qilip, shexsilerning öz aldigha hej qilish qizghinliqining yuqiri ikenlikini, lékin xitay hökümitining buni nahayiti qattiq kontrol qilip, hetta üchinchi dölet arqiliq hejge chiqmaqchi bolghan nurghun kishilerni yérim yoldin qayturup kelgenlikini melum qilghan idi.

Ziyaritimizni qobul qilghan xoten wilayitining qaraqash nahiyisidiki ismini ashkarilashni xalimighan bir xanim bu heqte bizge azraq melumat berdi. Bu xanimning éytip bérishiche, uning apisi hökümet bergen san'gha kirelmigenliki üchün, axiri özi aldigha tayland we pakistanlar arqiliq nurghun chiqim we japalar bilen hejge bérip kelgen. U bizge yene, xotendiki bu xil kontrolluqning bashqa rayonlargha qarighanda téximu ching boliwatqanliqini éytti.

Hökümettin ma'ash alghanliki kishining hejge chiqishi cheklinidu

Bu xanimdin igilishimizche, xitay hökümiti hökümet orunlirida ma'ash élip ishligenliki her qandaq kishining hej qilishigha yol qoymaydiken , hetta shu kishi pinsiyige chiqqan teqdirdimu yenila ruxset qilinmaydiken. Shundaqla bu xewerni, kériye nahiyilik hökümette ishleydighan bir xadimmu étirap qildi. U bizge, hökümetning hejge chiqquchilargha yash cheklimisi qoyudighanliqini, bashqa jehettiki ölchemge toshup, yéshi toshmighanlarni yenila chiqquzmaydighanliqini éytti.

Bu xadim bizge yene, xotende yéqinqi yillardin buyan yer asti diniy mekteplerni qurushqa oxshash bir qatar mesililer köprek körülgechke, hökümetning bu rayondiki kontrolluqining yéqindin buyan bir az chingip qalghanliqini éytti. Uning éytishiche, bu yerdiki kishiler peqet hökümet belgilep bergen orunlardila du'a- tilawet qilalaydiken, öz- ara topliship öz aldigha diniy pa'aliyetler bilen shoghullinishi qet'iy cheklinidiken.

Dunya Uyghur qurultiyining inkasi

Bu xadim sözide yene, bu yerdiki xelqlerning hökümetning hej pa'aliyitige tutqan siyasitige narazi ikenlikini étirap qildi. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit , xitay hökümitining bu siyasitini eyiblep, xitayning bundaq qilish arqiliq Uyghur musulmanlirining étiqadini yoqitishni meqset qilghanliqini, hemde buning xelq'ara insan heqliri ehdinamisigha xilap heriket ikenlikini bildürdi.

Xitayning musulmanlargha tutqan diniy siyasitini Uyghur teshkilatlirila emes, belki xelq'aradiki her qaysi kishilik hoquq teshkilatlirimu izchil eyiblep kelmekte. Shundaqla amérikidiki xelq'ara diniy erkinlik komitétimu her yilliq doklatida xitayning Uyghur musulmanlirining diniy pa'aliyitige tutqan qattiq qolluq siyasitini eyiblidi. (Peride)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet