Shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletlerning ali sotchilar yighini "üch xil küchler" ni muzakire qilidu


2006-08-30
Share
Soldin anggha: özbékistan prézidénti islam kerimop, qirghizistan prézidénti qurmanbek baqiyéf, rusiye prézidénti wiladimir putin, qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéf, xitay re'isi xu jintaw we tajikistan prézidénti imam'eli rexmanop 14 – iyul küni shangxeyde. AFP

Jonggo da'iriliri aldinqi küni kéler ayning 20 - künidin 22 - künigiche shangxeyde shangxeyde ötküzülidighan shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletlerning ali sotchilar yighinida térrorizm, bölgünchilik we diniy esebiylikke qarshi küresh qilish muzakire qilinidighan merkizi téma bolidighanliqini élan qildi.

Jonggo ali sot mehkimisining mu'awin bashliqi wen éshyangning ashkarilishiche, rusiye, jonggo, qazaqistan, qirghizistan, tajikistan we özbékistanlarni asas qilghan shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletler ali sotchiliri " üch xil küchler", chégra halqighan jinayetler we tutqunlarni ötküzüp bérish mesililiri üstide muzakire élip baridiken. Eger bu yighin waqtida tosalghusiz élip bérilsa, bu shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletler ali sotchilirining tunji qétim ötküzgen yighini bolup qalghusi.

Bu yighin Uyghurlargha qaritilghan

Közetküchiler, ali sotchilarning shangxeyde ötküzülmekchi bolghan yighinning alma-ata we ghuljida ötküzülgen birleshme maniwér we pakistan bilen imzalan'ghan térrorizmgha qarshi kélishimge oxshashla roshen derijide Uyghurlargha qaratmiliqi bar, dep analiz qilishmaqta. Amérikidiki bir qanun mulazimet ornining adwokati nuri tükelning qarishiche, bu yighin eng köp xitayning menpe'etini chiqish qilghan.

Shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletler atalmish "üch xil küchler" ni rayondiki döletler duch kéliwatqan ortaq tehdit, dep qarimaqta we shangxey hemkarliq teshkilatining tüp wezipisining biri bu xil küchlerge qarshi küresh qilish, dep eskertmekte.

Wen éshyang seyshenbe küni muxbirlargha bergen bayanatida "biz en'eniwi we gheyri en'eniwi tüstiki jiddi riqabet we tehditlerge duch kelmektimiz. Edliye hemkarliqi bu tehditlerni bir terep qilishning muhim yolliridin biri," deydu. Uning eskertishiche, ‏- 20 séntebirdin 22 - séntebirgiche shangxeyde ötküzülidighan bu yighin "edliye barawerliki we hemkarliqi," dégen téma astida élip bérilidiken.

Uyghur siyasiy pa'aliyetchiliri xitaygha qayturulup kelmekte

Shangxey hemkarliq teshkilati qurulghandin tartip hazirghiche xitaylar bu organdiki döletler bilen jinayet gumndarlirini ötküzüp bérish mesilisi boyiche bir qatar kélishimlerni imzalighan. Bu kélishimler boyiche qazaqistan, özbékistan we qirghizistanlar xitay hökümiti teripidin térrorchi yaki bölgünchi, dep eyiblen'gen nurghun Uyghurlarni xitaygha qayturup bergen bolsimu, lékin munasiwetlik terepler hazirgha qeder xitaygha ötküzüp bérilgen Uyghurlarning heqiqi sanini élan qilip baqmidi.

Ali sotning mu'awin bashliqi wen éshyang," méningche bu yighin arimizda imzalan'ghan bu heqtiki kélishimlerni qandaq qilghanda téximu kücheytkili bolidu, dégen mesile üstide köp muzakiriler élip bérishi mumkin," deydu.

Axirqi 3 ay ichide özbékistan kanada puqrasi höséyin jélilni, qazaqistan yüsüp qadir bilen abduqadir sidiqni xitaygha ötküzüp bergen. Nuri türkelning eskertishiche, xitay da'irilirining bu yighinni uyushturushtiki meqsiti jonggo qanunida "jinayet" hésablinidighan Uyghur siyasi dewasini, rusiye we ottura asiya ellirining ichki qanunida "jinayet amili" gha aylandurush üchün yol hazirlashtur.

Xitayning sh h t diki döletlerde yetmekchi bolghan nishanigha yétishi qiyin emes

Shangxey kélishimidiki döletler teshkilati 1996 - yili qurulghandin tartip, 2001 - yili shangxey hemkarliq teshkilatigha tereqqi qilghan yéqinqi 10 yildin béri bu organning wezipisi we tesiri üzlüksiz küchiyip, chégra mesilisini hel qilishtin militant islamgha qarshi turush, énérgiye we iqtisadi hemkarliqtin herbiy maniwér we " üch xil küchler" ge zerbe bérishkiche bolghan mesililerge kéngeydi.

Kishilik hoquq teshkilatliri bolsa shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletlerni xitayning Uyghurlarni basturush telipige heddidin ziyade ehmiyet bermekte we xitay ottura asiya elliridin ötküzüwalghan Uyghur siyasi musapirlarni shiddetlik we shepqetsizlik bilen jazalimaqta, dep eyiblep keldi.

Wen éshyang muxbirlarni kütüwélish yighinida bu tenqidlerni wasitiliq halda qobul qilip, shangxey hemkarliq teshkilatidiki "pütün eza döletler bu küreshte edliyining adil bolush mesilisige duch kelmekte," deydu. Nuri türkelning eskertishiche, junggoning ali sotchilar yighinida yetmekchi bolghan nishanini bu döletlerde emelge ashurush qiyin, dep ketkili bolmaydiken. U, "eger shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletlerge melum imtiyazlar bérilse, xitayning bu döletlerde yetmekchi bolghan nishanigha yétishi qiyin emes," deydu.

Bu yighinning témisi "üch xil küchler" mesilisini muzakire qilish bilen cheklenmesliki mumkin. Wen éshyangning eskertishiche, yighinda terepler térrorizm we zeherlik chékimlik etkeschiliki qatarliq chégra halqighan jinayi heriketlerni muzakire qilish bilen bir qatarda, bu döletlerdiki qanun séstimisining soda we meblegh sélish muhitini yaxshilash yolliri üstide muzakire élip barmaqchi iken. (Erkin)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet