Түрк тәтқиқатчи: чәтәлләрдики уйғурларниң һиҗран азабидин қутулуши мустәһкәм ирадә вә бирлик-баравәрликкә бағлиқ

Истанбулда өткүзүлгән шеһитләрни хатириләш йиғинда сөз қилған түрк дуняси тәтқиқат фондиниң вәкили йүксәл йүксәл әпәнди, чәтәлләрдики уйғурларниң һиҗран азабидин қутулуши мустәһкәм ирадә вә бирлик-баравәрликкә бағлиқ икәнликини оттуриға қойди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2012-11-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түрк дуняси тәтқиқат фондиниң вәкили йүксәл йүксәл әпәнди шеһитләрни хатириләш йиғинда сөз қилди. 2012-Йили 17-ноябир, истанбул.
Түрк дуняси тәтқиқат фондиниң вәкили йүксәл йүксәл әпәнди шеһитләрни хатириләш йиғинда сөз қилди. 2012-Йили 17-ноябир, истанбул.
RFA/Arslan

Йиғинда сөз қилған шәрқий түркистан тәшкилат рәһбәрлириниң көпинчиси уйғурларниң бирлик-баравәрлики тоғрисида тохталди вә уйғурларниң йәнә бир қетим мустәқил болушиға ишәнч билән қарайдиғанлиқини ипадилиди.

2012-Йили 17-ноябир күни мәркизи истанбулға җайлашқан шәрқий түркистан вәхпиниң уюштуруши билән 1933-йили 11-айниң 12-күни қәшқәрдә вә 1944-йили 11-айниң 12-күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийәтлирини хатириләш йиғини өткүзүлди.

Йиғинда шәрқий түркистан вәхпиниң рәиси мәмәт әйса артуш әпәнди ечилиш нутқи сөзлиди.

Шеһитләрни хатириләш йиғинда шәрқий түркистан вәхпиниң рәиси мәмәт әйса артуш әпәнди ечилиш нутқи сөзлиди. 2012-Йили 17-ноябир, истанбул.
Шеһитләрни хатириләш йиғинда шәрқий түркистан вәхпиниң рәиси мәмәт әйса артуш әпәнди ечилиш нутқи сөзлиди. 2012-Йили 17-ноябир, истанбул. RFA/Arslan

Мәмәт әйса артуш әпәнди сөзидә, уйғурларниң тарихта җанлирини пида қилиш бәдилигә икки қетим мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити қурғанлиқини вә тарихтин дәрс чиқирип буниңдин кейинки қәдәмни қандақ бесиш тоғрисида пикир-тәпәккур қилиш керәкликини билдүрди.

Мәмәт әйса артиш әпәнди сөзидә йәнә, уйғурларниң һазирқи вәзийитиниң интайин ечинишлиқ әһвалда икәнликини, уйғур диярида йүз бериватқан ечинишлиқ һадисиләр, бесим вә зулумниң күндин-күнгә ешиватқанлиқини, шуниң үчүн чәтәлләрдә әркин дуняда яшаватқан уйғурларниң ғәпләттин ойғиниши керәкликини вә бүгүнки күндә қандақ бир вәзийәттә яшаватқанлиқи тоғрисида өз-өзидин соал сориши керәкликини тәкитлиди.

Мәмәт әйса артиш әпәнди сөзидә уйғурларни бирлик баравәрликкә чақирип мундақ деди: пүтүн хәлқимизниң арзу-арманлириниң охшаш икәнликини һәммимиз билимиз, биз әҗдадлиримизниң төкүлгән қанлири йәрдә қалмаслиқи үчүн техиму көп тиришип хизмәт қилишимиз керәк, шуниң үчүн бу мәнилик күндә йәнә бир қетим бирлишишни ойлайли, һәммимиз бирлик болайли.

Йиғинда йәнә истанбул орманчилиқ инженерлар уюшмисиниң рәиси, шундақла түрк дуняси тәтқиқат фондиниң вәкили йүксәл йүксәл әпәнди сөз қилип мундақ деди: шәрқий түркистан мәсилиси дегән һаман әқлимизгә, наһайити чоң бир вәһшийликкә, чекидин ашқан зулумға дуч кәлгән вә шан-шәрәплик бир күрәшни давам қилип келиватқан шәрқий түркистан хәлқи көз алдимизға келиду.

Йүксәл йүксәл әпәнди сөзидә түрк хәлқиниң 1970-йиллардин башлап шәрқий түркистан мәсилисини тонуп йәткәнликини билдүрүп мундақ деди: биз түркләр, шәрқий түркистан хәлқи вә түрк дунясиниң үстигә йүкләнгән шәрқий түркистан мәсилисиниң күрәшчилири, 1970-йилларда мәрһум әйса йүсүп алиптекин вә униң сәпдиши болған алпарслан түркәшниң васитиси арқилиқ түркийә хәлқи шәрқий түркистан мәсилисини тонуп йәтти. Мән шәрқий түркистанлиқ әмәс, әмма шәрқий түркистанниң мустәқиллиқи мән үчүн бир арзу-истәк, бу арзу-истәкниң реаллиққа айлиниши үчүн бир қисим бәдәлләрни төләш шәрт болиду.

Йүксәл йүксәл әпәнди сөзиниң давамида бир мутәпәккурниң мундақ дегәнликини тәкитлиди: «вәтинидин айрилип өлгән киши икки қетим өлгән болиду, биринчи өлүми вәтинидин айрилиш билән, иккинчи өлүми әҗәлниң тошуши билән демәктур.» Вәтәндин айрилиш қийинчилиқ вә азаб демәктур, вәтинидин айрилған шәрқий түркистанлиқлар һиҗран азаби чекиватиду, биз түрк милләтпәрвәрлириму бу азабни һес қиливатимиз вә бу мәсилигә көңүл бөлимиз. Әмма бу азабқа хатимә бериш йәнила биз вә силәрниң мустәһкәм ирадимизгә вә бирлик-баравәрликимизгә бағлиқ. Һәрикәттә бирлик болмиса, пикир бирликиниң һечқандақ әһмийити вә пайдиси йоқ, биз чоқум бирлишимиз вә алланиң ярдими билән мустәқил шәрқий түркистан җумһурийитини қуруп чиқимиз».

Дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси сийит тумтүрк, шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң баш тәптиши абдулһәкимхан мәхсум, шәрқий түркистан вәхпиниң муавин рәиси әсәр сака ханим сөз қилди вә тарихта қурулған икки қетимлиқ шәрқий түркистан җумһурийәтлири тоғрисидики пикир-қарашлирини ипадилиди.

Йиғинда сөз қилған рәһбәрләрниң һәммиси уйғурларниң бирлик-баравәрлики тоғрисида тохталди вә уйғурларниң йәнә бир қетим мустәқил болушиға ишәнч билән қарайдиғанлиқини ипадилиди.

Йиғинда йәнә, милләтчи һәрикәт партийисиниң рәиси дөләт бағчәли вә рәис вәкили шундақла парламент әзаси мәһмәт шандир әпәндиләрниң, йиғинни тәбрикләп йоллиған телеграфлири оқуп өтүлди.

Йиғинниң кейинки қисми доктор вә тарихчиларниң сөз қилиши билән давам қилди. Йиғинға истанбул университети тил-әдәбият факултети тарих бөлүминиң оқутқучиси профессор муәлла йүҗәл ханим риясәтчилик қилди. Профессор муәлла йүҗәл ханим сөз қилип мундақ деди: шәрқий түркистан мәсилиси түркийидә йетәрлик дәриҗидә қоллашқа еришәлмәйватиду дәп қараймән, бу йәрдә оқуған вә оқуш пүттүргән уйғур қериндашлиримиз вәтинигә қайтқанда, хитай даирилири уларни җасус дәп қарайду, шуниң үчүн уйғур оқуғучилардин оқуш пүттүргәнлириму вәтинигә қайталмайду. Шуңа уларға игә чиқишимиз керәк. Һазир соғуқ уруш дәвридә яшаватимиз, шәрқий түркистан мәсилиси иқтисади саһәдә көпрәк тилға елиниду, шуниң үчүн түркийә җумһурийити көп бай болуши керәк, йәнә бири мәдәнийәт бирлики дейиливатқан туран бирлики, түрк бирлики қурулуши керәк вә өз давайимизға өзимиз игә чиқишимиз керәк.

Йиғинда мармара университети учур-ахбарат бөлүминиң оқутқучиси уйғур зиялий доктор абдулһәмит авшар, 1933-йили қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурийити тоғрисида сөз қилди. Йиғинда йәнә истанбул университети түркологийә тәтқиқат институти түрк тарихи бөлүминиң оқутқучиси доктор өмәр қул әпәнди, 1937-йилдин 1946-йилғичә болған арилиқтики шәрқий түркистан вәзийити тоғрисида сөз қилди.

Икки саәт давам қилған йиғин тамақ зияпити билән ахирлашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт