Һиндистан хитайниң земин тәлипини рәт қилди


2006-11-15
Share
life-india-china-1962.jpg
Бир һиндистан әскири хитай – һиндистан урушида хитай чегрисиға йеқин җайда. "Life" Жорнилиниң 1962 – йили 16 – ноябирдики санида елан қилинған. Image courtesy: Life

Земин мәсилиси хитай - һиндистан оттурисида узун йиллардин бери һәл болмай келиватқан талаш - тартиштики ихтилапларниң бири болуп кәлмәктә. Һиндистанниң шәрқий шималидики тибәт билән чегрилинидиған аруначал прадеш штати билән җаму - кәшмирниң уйғур аптоном райони билән чегрилинидиған ақсайчин райониниң игилик һоқуқи, хитай - һиндистан арисида 1962 - йилдики чегра тоқунушини кәлтүрүп чиқарған.

"Асия вақти гезити" ниң хәвәр қилишичә, ху җинтав - 20 ноябир күни башлинидиған һиндистан зияритидә һиндистан баш министири манмухан сиң вә президент абдукерим каламлар билән хитай ширкәтлириниң һиндистанда сода қилишини қолайлаштуридиған хитайға әркин базар дөләтлик орни бериш мәсилисини музакирә қилмақчи. Лекин чегра мәсилиси ху җинтавниң бу сәпиридә музакирә қилинидиған муһим темиларниң бири болуп қелиши мумкин.

Учришиш алдидики зимин талиши

Хитайниң һиндистандики баш әлчиси сүн йүши дүшәнбә күни аруначал прадеш штатини хитай земини, дәп җакарлиғандин кейин, чегра мәсилиси ху җинтавниң зиярити башлиниш алдида турған һалқилиқ пәйттә , йәнә талаш тартиш қозғиди. Һиндистан болса хитайниң земин тәлипини рәт қилип, аруначал прадеш вә хитай тәрәп контрол қилип туруватқан ақсайчин районлирини һиндистан игилик һоқуқидики земинлар, дәп әскәртмәктә.

Сүн йиши һиндистан телевизийә истансисиниң зияритини қобул қилғанда "силәр аруначал прадеш штати, дәп ативалған земинниң һәммиси җуңго территорийиси. Бизниң бу земинларда игилик һоқуқимиз бар" дәп тәкитлигән. Лекин сәйшәнбә күни һиндистан ташқи ишлар министири пранаб мукерҗей хитай баш әлчисиниң баянатини рәт қилип, "аруначал прадеш һиндистанниң айрилмас бир қисими" дәп көрсәтти.

Бирләшмә ахбарат агентлиқиниң әскәртишичә, аруначал прадеш штатиниң башлиқи сиң, хитай әлчиси бу мәсилини "мәтбуатта муназирә қилмаслиқи керәк иди" дәп тәкитлигән. Лекин бейҗиңда хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси җяң йүй сүн йишини ақлап, җуңгониң бу мәсилидики мәйдани "наһайити ениқ" деди. Җяң йүй "бу мәсилини достанә музакириләр арқилиқ һәл қилиш мумкин" дәп тәкитлигән болсиму, лекин бу тоғрисида инчикиләп тохтилишни халимиди.

Хитай даирилири зимин талишида йәкән ханлиқи чегрисини пакит қилмақта

INDIA-CHINA-POLITICS-DEF-20.jpg

Көзәткүчиләр , сүн йишиниң сөзини ху җинтавниң зияритигә пайдисиз вәзийәт яритиши мумкин, дәп пәрәз қилмақта. Америкидики хитай истратегийә тәтқиқат орниниң мутәхәссиси лю шавҗуй, "ху җинтав һиндистанни зиярәт қилмақчи болуп турғанда сүн йишиниң бу сөзләрни қилиши ху җинтавниң зияритигә пайдисиз вәзийәт яритиду " деди. Һиндистан - хитай арисидики талаш - тартиш тибәт, уйғур аптоном райони вә һиндистан чегрисидики 125 миң кувадират километир земинға четилиду. Хитай ақсайчин районини 1962 - йилдики чегра тоқунушида бесивалған. Әйни чағда хитай һөкүмити бу районни 16 - әсирдә йәркәнт сәидийә ханлиқиниң башқурушидики земинлар иди, дәп дава қилған. Йеңи деһли ақсайчиндики хитай игиливалған 38 миң кувадират километир земинни һиндистанниң игилик һоқуқидики район, дәп елан қилса, хитай аруначалдики 90 миң кувадират километир земинни, болупму мәзкур штатниң таваң районини хитай земини, дәп җакарлимақта.

Хитай даирилириниң қаришичә, таваң райони тибәт аптоном райониниң бир қисими болуп, бу җай 6 - далай ламаниң туғулған юртидур. "Асия вақти гезити" ниң әскәртишичә, хитай баш министири вен җябав 2005 - йили һиндистанни зиярәт қилғанда ақсайчинни һиндистанға қайтуруп бериш шәрти билән аруначални хитайға өткүзүп бериш тәклипини оттуриға қойған. Лекин һиндистан адәм олтурақлашқан районлар үстидә хитай билән содилишишни рәт қилмақта.

Мутәхәссисләр: тибәт мәсилиси һәл қилинса чегра мәсилиси һәл болуши мумкин

Бирләшмә ахбарат агентлиқиниң әскәртишичә, бәзи хәвәрләрдә һиндистан аруначалға, хитай ақсайчинға игә болуш тоғрисида келишим һасил қилиш мумкинчилики мәвҗут, дәп тәкитлигән болсиму, лекин юқири дәриҗилик бир һиндистан әмәлдари, һиндистан -хитай сөһбәт вәкиллириниң "бәзи илгириләшкә еришкәнлики, әмма ахириқи келишим һасил қилиштин техи йирақ" икәнликини билдүргән.

Бәзи көзәткүчиләр ху җинтавниң зияритидә чегра мәсилисиниң һәл қилғуч илгириләшкә еришиш мумкинчилики чоң әмәс" дәп қаримақта. Гәрчә хитай ташқи ишлар министирлиқи сүн йишиниң баянатиға чүшәнчә бәргән болсиму, лекин бу мәсилә һиндистан сиясий саһәсидә ғул -ғула қозғиди. Даим хитайни мәдһиләйдиған бейҗиңпәрәс һиндистан коммунистик партийиси бу қетим хитайни әйиблигүчиләр сепигә қетилди. Мәзкур партийә, баш министир манмухан сиңни һиндистанниң земин игилик һоқуқиға таҗавуз қилидиған бу сөзләргә һазирғичә зуван сүрмиди, дәп әйиблигән. Аруначал прадеш штатиниң башлиқи сиң хитайниң чүшәндүрүшини рәт қилиш, сүн йишини қайтуруп кетиш тоғрисида хитайға олтуматум беришни тәләп қилди. Лю шавҗуй, "хитай - һиндистан арисидики чоң ихтилапларниң йәнә бири тибәт мәсилисидур " дәйду. Тибәт роһани даһиси далай лама вә униң сәргәрдан һөкүмити 1959 -йилдин бери һиндистанниң дарамсала районини мәркәз қилип паалийәт елип бармақта.

Бәзи көзәткүчиләрниң әскәртишичә, хитай - һиндистан арисидики чегра тоқунушини һәл қилишниң ачқучи тибәт мәсилисидур. Бейҗиң тибәт мәсилисини тоғра бир тәрәп қилса, чегра мәсилиси өзликидин һәл болуши мумкин. Бейҗиң һөкүмитиниң тибәт сияситини тәнқидлигән лю шавҗуй, "тибәт мәсилисиниң бир тәрәп қилиниш орни америка, явропа иттипақи яки һиндистан әмәс, бәлки бейҗиң. Хитай һөкүмити далай ламани бейҗиңға чақирип, тибәт мәсилисини тоғра бир тәрәп қилиши керәк " дәп көрсәтти. (Әркин)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт