Hüseyin jélil mesilisi - kanada hökümitining yéngi xitay stratégiyisi üchün chong sinaq


2007-01-22
Share

Kanada maliye ministiri Jim Flaherty 2006 – yili 21 – april küni washin'gtonda. AFP

Kanadadiki chong gézitlerning biri bolghan "Global and Mail" yeni "yershari poshtisi" namliq gézitning 18-yanwar künidiki sanida "ministirlar qamaqta turiwatqan hüseyin jélil mesilisi bilen dawamliq meshghul bolidighanliqi heqqide wede berdi" serlewhilik maqale élan qilindi. Maqale bu gézitning béyjingda turushluq muxbiri Geoffrey York teripidin yézilghan. Geoffrey York Hüseyin jélil mesilisi we Uyghur, tibet shundaqla manju qatarliq milletlerning nöwettiki hayati, siyasi teqdiri heqqide köpligen maqalilarni élan qilip, kanada jama'itini bu témilarda melumatqa ige qilip kelmekte.

U maqalisini mundaq bashlaydu: xitay bilen bolghan sodini ilgiri sürüshke ehmiyet bérish yéngiwashtin tekitliniwatqan bir weziyette, kanada fédéral hökümitining ikki neper ministiri xitayning qaysi jayida qamalghanliqi na'éniq boliwatqan kanadaliq hüseyin jélilning mesilisi üchün dawamliq köresh qilidighanliqini wede qildi. Xelq'ara soda ministiri Dawid Emerson tünügün xitay tashqi ishlar ministiri li jawshing bilen ötküzgen söhbitide, hüseyin jélil mesilisini otturigha qoydi. Bu mesile maliye ministiri Jim Flaherty teripidinmu qayta otturigha qoyulmaqchi, dep yazidu.

Kanada emeldarliri hüseyin jélil mesiliside bayanat bérishte éhtiyatchan

Aptor maqalisida kanada maliye ministiri Jim Flaherty ning federal hökümetning kanada puxrasining bir terep qilinishigha "dostaniliq mes'uliyiti" bilen köngül bölidighanliqini éytqanliqini tilgha alidu. Amma u "dostaniliq mes'uliyiti" dégen bu sözni tirnaq ichige alidu. Buningdin ilgiri kanada bash ministiri Stephen Harper xitay dölet re'isi xu jintaw bilen wyétnamda körüshkende xitayda tutup turulghan hüseyin jélil mesilisini otturigha qoyghan, shundaqla kanada tashqi ishlar ministiri Peter MacKay xitay tashqi ishlar ministiri li jawshing bilen hüseyin jélil mesiliside mexsus 4 qétim söhbet ötküzgen bolsimu, bu körüshüshlerning netijisi élan qilinmighan, amma xitay terep bolsa, hüseyin jélilning xitay puqrasi ikenlikini tekitlep kelgenidi.

Maqale aptori Geoffrey York xitayning hüseyin jélil mesilisidiki meydanida özgürüsh bolghan bolmighanliqining yenila sir boliwatqanliqini ilgiri sürüp: halbuki ikki minister oxshashla hüseyin jélil mesiliside izahat we chüshenche bérishte nisbeten süküt we éhtiyatchanliq qildi. Biz bu mesilini yandurup-yandurup sorisaq bu ikki minister bu heqte téximu köp melumat bérishtin özini qachurdi. Jim Flaherty Ependi biz bu mesilini otturigha qoyduq. Men buni qayta otturigha qoyimen, déyish bilenla boldi qildi, dep yazidu.

Hüseyin jélil mesiliside ilgirilesh bolghan bolmighanliqi yenila éniq emes

Maqale aptori kanada soda ministiri Emerson ningmu bu mesilidiki meydanining Jim Flaherty bilen oxshap ketidighanliqini bayan qilip: "Dawid Emerson ependining axbarat ishlirigha mes'ul katipi Jennifer Chiu, Dawid Emerson ependining xitay tashqi ishlar ministiri li jawshing bilen bolghan söhbitide hüseyin jélil mesiliside qandaq ilgirilesh hasil qilghanliqi heqqide bayanat bérishni ret qildi. U hetta Dawid Emerson ning xitay tashqi ishlar ministirini hüseyin jélilning nede tutup turuliwatqanliqini ashkarilashqa qayil qilalighan, qilalmighanliqi heqqidimu toxtalmidi. Bu katip peqetla kanadaning xitaydiki elchixana xadimliri dawamliq hüseyin jélil mesilisining arqisida bolidu, dep chüshendürüsh berdi", dep yazidu.

Geoffrey York Maqalisida hüseyin jélilning aldinqi yili özbékistan sayahetide qolgha élin'ghanliqi we xitaygha ötküzup bérilgendin kéyin térroluq heriketliri bilen baghlinip, eyiblen'genlikini eskertip ötidu. U hüseyin jélilning salahiyiti we xitayning bu mesilige nisbeten meydanini bayan qilip:

"Hüseyin jélil ependi kanadada menggülük olturaqlishish hoquqigha we kanada pasportigha érishken bolsimu, amma xitay hökümiti uning kanada puqrasiliq salahiyitini ret qilmaqta. Kanada puqraliri xelq'ara ehdinamiler boyiche qoghdilish salahiyitige ige bolsimu xitay hökümiti yene kanada diplomatlirining uning bilen körüshüsh we uni ziyaret qilish telipini ret qildi", dep yazidu.

Xitay hökümiti Uyghurlarning hoquqlirini depsende qilmaqta

U maqalisida hüseyin jélilning xitayning gherbidiki, dunyaning diqqitini qozghawatqan Uyghur aptonom rayonda tughulghanliqi, uning xitaydiki azsanliq millet bolghan Uyghur millitining bir ezasi ikenliki hemde kishilik hoquq teshkilatlirining xitay hökümitining Uyghurlarning hoquqlirini ayaq asti qiliwatqanliqini eyiblewatqanliqi qatarliqlarni bayan qilidu.

Aptor maqalisida fédéral hökümetning yéngi xitay istratégiyisining hüseyin jélil mesiliside yéngi sinaqqa duch kélidighanliqini ilgiri sürüp "hüseyin jélil ependining mesilisi kanada federal hökümitining yéngi xitay stratégiyisi üchün asasliq sinaq bolup qalidu. Bu stratégiye kishilik hoquq jehette xitaygha bésim ishlitish bilen birge uning bilen bolghan ixtisadiy munasiwetni kücheytish asasi mezmun qilin'ghan", dep yazidu. (Kamil tursun)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet