Канада һүсәйин җелил мәсилисидә хитайға техиму қаттиқ қол болуши керәк


2007-02-23
Share

Һүсәйин җелил

Канададики нопузлуқ тәтқиқат оргини болған Angus Reid намлиқ стратегийә тәтқиқат орниниң хитайда аталмиш террорлуқ җинайәтлири билән әйиблиниватқан һүсәйин җелил мәсилисидә, канаданиң һәрқайси шитатлирида елип барған тәкшүрүшиниң нәтиҗисигә қариғанда, 53% канадалиқ, һүсәйин җелил делосида мәсилидә канада һөкүмити әнәниви дипломатик йоллар арқилиқ хитай һөкүмитигә наразилиқ билдүрүши керәк, дәп қарайдикән. 21% Канадалиқ болса, икки дөләт мунасивити йирикләшкән тәқдирдиму, канада һөкүмити хитайниң һәриктини ашкара әйиблиши лазим, дәп қариған. Пәқәт райини синаш паалийитигә қатнашқан 12% кишила хитай әдлийә системиниң һүсәйин җелил үстидин һөкүм чиқиришиға йол қоюш керәкликини тәкитлигән.

Канада җамаити хитайдики кишилик һоқуқ вә азсанлиқ милләтләрниң һоқуқлириға диққәт қилиду

Алдинқи һәптидә хитай һөкүмити икки дөләт оттурисидики "консул әһдинамиси" ниң һүсәйин җелил делосиға уйғун кәлмәйдиғанлиқини билдүргән, шундақла хитай ташқи ишлар министирликиниң ярдәмчи министири хе яфей "оттава бейҗиңниң кишилик һоқуқ әһвалини давамлиқ ашкара тәнқит қилса вә һүсәйин җелилниң канада пуқралиқидин ваз кәчмисә, икки дөләт оттурисидики сода-ихтисадий мунасивәтләр зиянға учрайду", дәп канадани агаһландурған. Канада баш министири Stephen Harper болса буларға җавабән "канада билән хитай оттурисидики содисида ғайәт зор қизил рәқәм көрүлмәктә. Хитай һөкүмитиниң канада билән адил сода елип бериши хитайниң өзигә пайдилиқ, әгәр икки дөләтниң сода мунасивәтлири зиян учриса, зиянниң әң чоңини хитайниң өзи тартиду. Канада өзиниң қиммәт қаришини кеңәйтиш, кишилик һоқуқни қоғдаш, болупму канада пуқрасиниң һоқуқ- мәнпәтини мудапиә қилишни асаси орунға қоюп туруп, хитай билән сода қилиду, дегәниди.

Бу тәкшүрүш нәтиҗисигә қариғанда, бу паалийәткә қатнашқан 72 % канадалиқ канада һөкүмити хитай билән болған узун мәзгиллик сиясәттә кишилик һоқуқ вә аз санлиқ милләтләрниң һоқуқини техиму көп тәкитлиши керәк. Хитай билән болған ихтисадий мунасивәт канада үчүн анчә муһим әмәс, дәп қариған. Пәқәт 28% кишила хитайниң кишилик һоқуқ әһвалиға көңүл бөлүштин, униң билән болған сода мунасивәтлириниң канада үчүн муһимлиқини әскәрткән.

Исмаил сәмәтниң өлүми канадалиқларни әндишигә салди

Дуня хитай һөкүмитиниң азсанлиқ милләтләрниң һоқуқлирини қарамлиқ билән дәпсәндә қилишиға инкассиз қалмақта. Хитайниң адил болмиған қанун сестимисигә баһа бериш хәлқара җәмийәтниң баш тартип болмайдиған бурчи иди. Бейҗиң 2008-йилидики олимпикқа һазирлиниватқан мундақ пәйттә, канада канада пуқрасиға адил муамилә қилиш һәққидә хитайға бесим ишлитиш пурситини қолдин берип қоймаслиқи керәк.

Канада 1989-йили бейҗиңда йүз бәргән "тйәнәнмән қирғинчилиқи" дин кейин, ғәрб дөләтлири ичидә тунҗи болуп хитай һөкүмити билән кишилик һоқуқ диалогини башлиғаниди. Шуниңдин бәри канада хитай даирлирини кишилик һоқуқ хатирисини яхшилашқа дәвәт қилипла қалмастин, азсанлиқ милләт һесабланған уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң һоқуқлириға һөрмәт қилишиниму тәләп қилип кәлмәктә.

Һүсәйин җелилниң хитайдики һоқуқлири дәпсәндә қилиниватқан 8 милйон уйғурниң бир әзаси икәнлики тәкитләңән Global and Mail гезитидики "һүсәйин җелил әпәнди мәсилиси" намлиқ баш мақалида "хитай коммунистлириниң азсанлиқ милләтләрниң сияси, диний вә мәдәний һоқуқлирини дәпсәндә қилиш тарихи наһайити узун. Һүсәйин җелил терролуқ һәрикәтлиригә қатнашти дәп әйибләнгинигә охшаш, уйғур паалийәтчиләргә қарши елип берилған җазалар 11-синтәбир вәқәсидин кейинки хитайда омуми йүзлүк әһвалға айланди. Хитай даирлириниң һүсәйин җелил әпәндигә өлум җазаси бәрмәйдиғанлиқи һәққидә вәдә беришиниму мәлум мәнидин ейтқанда йәнила ғәлибә дәп қарашқа болиду, дәп йезилиду. Буниңдин илгири бу гезит хитай даирлириниң уйғур паалийәтчиси исмаил сәмәткә өлүм җазаси бәргәнликини хәвәр қилған. Һүсәйин җелил билән охшаш характердики җинайәт билән әйибләнгән исмаил сәмәтниң хитай даирлири тәрипидин әтип өлтүрүлүши, канадалиқларниң һүсәйин җелил һәққидики әндишисини техиму ашурди.

2008-Йилидики олимпик хитайға бесим ишлитишниң пурсити

Бу баш мақалида йәнә канаданиң хәлқара җәмийәт хитайға көз тикиватқан назук бир пәйтни чиң тутуши керәклики тәкитлинип:

"Дуня хитай һөкүмитиниң азсанлиқ милләтләрниң һоқуқлирини қарамлиқ билән дәпсәндә қилишиға инкассиз қалмақта. Хитайниң адил болмиған қанун сестимисигә баһа бериш хәлқара җәмийәтниң баш тартип болмайдиған бурчи иди. Бейҗиң 2008-йилидики олимпикқа һазирлиниватқан мундақ пәйттә, канада канада пуқрасиға адил муамилә қилиш һәққидә хитайға бесим ишлитиш пурситини қолдин берип қоймаслиқи керәк", дәп йезилиду.

Икки дөләтниң һөсәйин җелилниң тәвәлик мәсилисидики мәйдани өзгәргини йоқ

Нөвәттә канада билән хитай һөкүмити оттурисида һүсәйин җелилниң тәвәлик мәсилисидин келип чиққан тоқунуш техиму өткүрләшмәктә. Канада һөкүмити һүсәйин җелилниң канада пуқаси икәнликидә чиң турса, хитай һөкүмити униң хитай пуқаси икәнлики һәққидики қаришини тәкитлимәктә, һәтта канададин һүсәйин җелилниң канада пуқалиқи салаһийитидин ваз кечишни тәләп қилмақта. Бу талаш-тартиш икки дөләт мунасивитини җидди бир киризискә елип кирмәктә.

Канада баш министири Stephen Harper, канада парламентидики муназиридә һусәйин җелилниң канада пуқалиқи салаһийитидин ваз кәчмәйдиғанлиқини тәкитләп: "һөкүмитимизниң һүсәйин җелилниң канада пуқраси икәнликидики мәйдани баштин ахир наһайити ениқ. Биз бу һәқтики мәйданимизни хитай һөкүмитигә қайта –қайта билдүриватимиз" , деди.

Хитай асаси қанунида хитай пуқралири иккинчи бир дөләтниң пуқралиқиға өтсә, униң хитай пуқралиқи салаһийитидин мәһрум болидиғанлиқи алаһидә тәкитләнгән. Амма һүсәйин җелил мәсилиси билән канадаға кәлгән хитайниң ташқи ишлар министир ярдәмчиси "хитай һөкүмити қош дөләт пуқралиқини етирап қилмайду. Һүсәнҗан әпәндини хитай пуқраси, дәп тонуйду. У канада пуқраси болуштин илгири җинайәт садир қилған", дәйду.

Хитай канада билән түзгән әһдинамиға хилаплиқ қилди

Канада билән хитай оттурисида 1997-йили имзаланған "консул әһдинамиси" дә канада пуқралиқиға өткән сабиқ хитай пуқралири канада паспорти билән хитайни зиярәт қилған мәзгилдә, уларниң қәйәрдә туғулишидин қәтий нәзәр, канада пуқраси муамилисидин бәһримән болиду, дейилгән. Һүсәйин җелил канада паспорти билән өзбәкистанни зиярәт қилғанда, өзбек даирлири тәрипидин хитайға өткүзүп берилгәниди.

Канада һүсәйин җелил мәсилисидә хитайға техиму қаттиқ қол болуши керәк

Кишилик һоқуқ мәсилисидә Stephen Harper ниң хитайға тутқан қаттиқ қол сияситини тәнқит қилип кәлгән канададики 4-чоң партийиниң рәһбири Jack Layton Globe And Mail гезити тәрипидин елип берилған муназиридә:" хитай даирлири пуқрайимиз болған һүсәйин әпәндини давамлиқ тутуп турса вә униң хитай сақчилири тәрипидин қийин-қистаққа елинғанлиқи раст болса, биз хитайдин импорт қилидиған барлиқ мәһсулатларни, таки униң кишилик һоқуқ хатириси яхшиланғанға қәдәр чәклишимиз керәк", деди.

Globe and Mail Гезитидә елан қилинған "баш әлчини қоғлап чиқириш" намлиқ хәттә болса "канада пуқраси чәт дөләттә әсир сүпитидә тутуп турулмақта. Хитайни һүсәйин җелил әпәндигә адил муамилә қилишқа үндәш билән униң тәқдиридә өзгүрүш һасил қилғили болмайду. Канада һөкүмити қаттиқрақ вастини қоллинип, хитай һөкүмитиниң баш әлчисини канададин қоғлап чиқириш керәк", дийилиду. (Камил турсун)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт