Parlamént ezasi Helena Guergis hüseyin jélil mesilisi heqqide toxtaldi


2007-04-02
Share

Kanada puqrasi höseyin jélil. U ötken yili özbékistan da'iriliri teripidin qolgha élin'ghan kéyin xitaygha tapshurulup bérilgen we hazirghiche xitay türmiside tutup turulmaqta.

Kanada puqrasi hüseyin jélilning özbekistanda qolgha elin'ghinigha bir yildin ashti. U bultur 3-ayning 26-küni özbék da'irliri teripidin qolgha élinip, 3 aygha yéqin tutup turulghandin kéyin yeni, texminen iyul aylirining otturiliri xitaygha ötküzüp bérilgenidi. Hazir xitay hökümitining hüseyin jélilni tutup turiwatqanliqigha 10 ay bolup qaldi. Lékin uning qaysi küni we qandaq shekilde xitaygha ötküzüp bérilgenliki yenila bir sir bolup turmaqta.

Xitay hökümiti hüseyin jélilning konsul teripidin qoghdilish hoquqini ret qilghanliqi we uning ehwali heqqide kanadagha melumat bérishtin bash tartip kelgenliki üchün, kanada hökümiti urümchide échilghan sotni uning uruq-tughqanliri arqiliq xewer tapti. Bu sottin kéyin kanada hökümiti ikki neper diplomatni urümchige ewetti. Lékin hüseyin jélil heqqidiki ikkinchi qétimliq sotning échilghan échilmighanliqi yaki qachan échilidighanliqi yenila éniqsiz. Éniq bolghan nerse shuki, hüseyin jélil mesilining kanada xitay munasiwetlirige körsitidighan selbi tesiridur. Kanadaning hüseyin jélil ependi heqqidiki diplomatik pa'aliyetliridin birer netije barmu?

Kanada tashqi ishlar ministirlikining katipi, ishki kabinét we parlamént ezasi Helena Guergis kanada xitay otturisidiki hüseyin jélil mesilisini chöridigen su'allargha jawap berdi.

- Sizningmu xewringiz bolsa kérek, bash ministirimiz Stephen Harper hüseyin jélil ependining ehwaligha alahide köngül bölmekte. Tebi'i halda bizmu bu mesilini xitay bilen bolghan her derijilik diplomatik alaqilarda otturigha qoyup kéliwatimiz. Stephen Harper Bu mesilini xitay dölet re'isi bilen körüshkendimu biwaste otturigha qoyghanidi. Amma xitay da'irliri hüseyin jélil ependining kanada puxraliq salahiyitini étirap qilishni we diplomatlirimizning uning bilen körüshüsh telipini ret qilip kelmekte. Hüseyin jélil ependining kanada puxraliq salahiyiti bizning qanunlirimiz bilenla emes belki, xelq'ara qanunlardiki mejburiyet boyiche bérilgen. Xitay hökümiti xelq'ara qanunlarni hörmet qilishi kérek.

- Néme üchün kanada diplomatliri hüseyin jélil heqqidiki sotta neq meydanda bolmidi?

- Diplomatlirimiz xitay hökümitining herqandaq hemkarliqini qolgha keltürelmidi. Bizning xadimlirimiz xitay da'irliri bilen her küni alaqe qildi, amma hüseyin jélil ependining ehwali we hetta uning nede tutup turuliwatqanliqi heqqide héchqandaq uchurgha ige bolalmidi. Xitay hökümiti bu sottinmu bizni xewerdar qilmidi. Biz hüseyin jélil ependining qiyin-qistaq qilin'ghanliqini angliduq. Xitayning birleshken döletler teshkilati teripidin chiqirilghan qiyin-qistaqni chekleydighan qanun'gha qol qoyghanliqidin xewrimiz bar. Shunga uning b d t aldidiki bu mejburiyitini ada qilishini ümid qilimiz.

- Xitay hökümiti hüseyin jélilni térrorchiliqta eyiplimekte. Kanada bu heqtiki eyipleshlerni tekshürdimu?

- Men hüseyin jélil ependi dilosining ichki tepsilatlirigha kirmeymen. Kanadaning mexpiyet qanuni bundaq qilishimgha yol qoymaydu. Amma men diplomatlirimizning hüseyin jélil ependi tutup turuliwatqan Uyghur aptonom rayunida ikenlikini éytip bereleymen. U yerde diplomatlirimiz hüseyin jélil ependining a'ilisidikiler bilen körüshti we ular hüseyin jélil ependi bilen alaqe ornitip, uni konsul mulazimiti bilen teminleshke tirishmaqta. Chünki u kanada puqrasi. Amma Uyghur aptonom rayunluq hökümet da'irliri kanadaliq xadimlar bilen bolghan herqandaq shekildiki hemkarliqtin özini qachurmaqta.

- Xitayning kanadani ziyaret qilghan yardemchi tashqi ishlar ministiri eger kanada hökümiti xitayning kishilik hoquq xatirisini dawamliq ashkara tenqit qilsa, ikki dölet otturisidiki soda munasiwetliri ziyan'gha uchraydu, dédi. Siz buni kanadagha nisbeten bir tehdit, dep qaramsiz?

- Xitay hökümiti xelq'ara qanunlargha hörmet qilghan bolsa, biz heqiqeten buni yuquri bahalighan bolattuq. Epsuski ular undaq qilishni xalimidi. Kanadaning qimmet qarishini ilgiri sürüsh bilen soda munasiwetni rawajlandurush birini birini chetke qaqmaydu. Kanada bilen xitayning uzun yilliq soda munasiwiti bar. Tebi'iyki, xitay yéqinqi yillardin buyan tiz yüksülüp, kanadaning ikkinchi chong soda hemrahigha aylandi. Kanada puqrasining hoquqlirini qoghdash bizning asasi qanunimiz teripidin békitilgen. Kanadaliqlarmu shundaq bolushini arzu qilidu. Kanadaliqlarning qimmet qarishi qanunning üstünliki, kishilik hoquq, démokratiye we kanada puqrasining hoquqlirining qoghdilishidur. Kanada puqrasining hoquqliri her zaman we herqandaq yerde qoghdilidu.

- Hüseyin jélil mesilisining hel bolmay arqigha sozulishi bilen konsérwatip partiye hökümiti öktichi partiyilerning tenqidige uchrimaqta. Bu tenqitler az sanliqlar hökümiti üchün bir bésim hésaplinamdu?

- Parlaménttiki öktichi partiye bolghan libéral partiye bir küni hüseyin jélil mesiliside xitay dölet re'isi bilen biwaste sözlishishi kérek, dep bizni tenqit qilsa, yene ikki kün ötkendin kéyin, ular bizning ilgiri xitayni tenqit qilghanliqimizni sözlep qopudu. Amma biz barliq imkaniyetlerdin paydilinip, hüseyin jélil ependining kanada puxraliq salahiyitini étirap qilish heqqide xitay hökümitige bésim ishlitiwatimiz. Men öktichi partiyilerni partiyiler otturisidiki siyasi uyun we talash-tartishlarni bir yaqqa qayrip qoyup, hüseyin jélil ependining hayati we uning konsul hoquqini qolgha keltürüsh üchün, hökümet bilen birlikte herket qilishqa dewet qilimen.

- Kanada hökümiti hüseyin jélil mesilisi heqqide yene qandaq konkrét ishlarni qilmaqchi?

- Kanada hüseyin jélil mesiliside qilishqa tégishlik ishlarni yenila dawamlashturidu. Bash ministirimiz xitay dölet re'isi bilen körüshkende bu mesilini biwaste otturigha qoyghandin tartip hazirghiche, bizning 5 neper yuquri derijilik ministirimiz yeni tashqi ishlar ministiri, xelq'ara soda ministiri, maliye ministiri, déhqanchiliq we tebi'i bayliqlar ministirlirimiz xitaygha bérip, mumkin bolghan eng yuquri siyasi derijidiki xitay kesipdashliri bilen körüshüp, ulardin xelq'ara qanunlargha we hüseyin jélil ependining kanada puqraliqigha hörmet qilishni telep qildi. Hüseyin jélil ependining konsul hoquqi xelq'ara qanunlar teripidin bérilgen. Biz xitay da'irlirini hüseyin jélil ependining kanada puxraliq salahiyitini étirap qilishqa we hich bolmighanda uning kishilik hoquqlirigha hörmet qilishqa dawamliq ündeymiz we bu heqtiki bésimni kücheytimiz.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet