Хитай мәһбусларниң ички әзалирини көчүрүп ишлитишкә чәклимә қойидиғанлиқини билдүрди

Хитай ички әзаларни көчүрүш бойичә дунядики әң чоң базар. Хитай сәһийә даирилириниң илгири сүрүшичә, хитайда һәр йили нәччә йүз миң адәм ички әза көчүрүшкә еһтияҗлиқ. Бирақ хитайда ички әзаларниң асаслиқ келиш мәнбәси, өлүм җазаси иҗра қилинған мәһбуслардур.
Мухбиримиз әркин
2012-11-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хәнзу дохтур ваң венйи хитайдики орган тиҗарити тоғрисида америкида доклат бәрмәктә.
Хәнзу дохтур ваң венйи хитайдики орган тиҗарити тоғрисида америкида доклат бәрмәктә.
AFP

Хитай сәһийә министирлиқиниң юқири дәриҗилик бир әмәлдариниң пәйшәнбә күни билдүрүшичә, хитай өлүм җазасиға һөкүм қилинип иҗра қилинған мәһбусларниң ички әзалирини көчүрүп ишлитишкә чәклимә қоюп, мушу икки йил ичидә иҗра қилишни қарар қилған. Хитайниң мәзкур қарарни хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вә өлүмгә һөкүм қилинған мәһбуслар аилә-тавабиатлириниң наразилиқини нәзәрдә тутуп яки башқа сәвәбләрни көзләп чиқарғанлиқи мәлум әмәс.

Хитай сәһийә министирлиқиниң илгири сүрүшичә, хитайда һәр йили бир йерим милйон адәм ички әзасини көчүрүшкә еһтияҗлиқ болсиму, бирақ һәр 10 миң адәмдин пәқәт бир киши бу хил имканийәткә еришәләйду.

Хитай һөкүмити изчил рәт қилип кәлгән болсиму, лекин кишилик һоқуқ тәшкилатлири, хитай әдлийә органлириниң сәһийә тармақлири билән бирлишип, өлүмгә һөкүм қилинған мәһбусларниң ички әзалирини уларниң разилиқисиз еливалидиғанлиқини, кишилик һоқуққа хилап бу хил қилиш хитайда ички әзаларниң асаслиқ келиш мәнбәси болуп қалғанлиқини илгири сүрүп кәлгән.

Америкидики демократийини қоғдаш фонди намлиқ тәшкилатниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси етан гутманниң илгири сүрүшичә, өлүмгә мәһкум қилинған сиясий мәһбусларниң ички әзалирини еливелиш қилмиши уйғур елидин башлинип, хитайниң ичкири өлкилиригә кеңәйгән. У узун йил тәкшүрүш елип бериш, дохтур, сестра вә сақчиларни зиярәт қилиш арқилиқ тәйярлиған бу һәқтики доклатида, 1994-йили тунҗи қетим өлүмгә буйрулған бир уйғур мәһбусниң чала өлүк қилинип, ички әзаси тирик еливелинғанлиқини қәйт қилған.

Лекин хитайниң муавин сәһийә министири хуаң җйефу, пәйшәнбә күни шинхуа агентлиқи арқилиқ елан қилған баянатида әскәртип: җуңгониң ички әза көчүрүш мәсилисидә, өлүмгә буйрулған мәһбуслар ианә қилған ички әзаларға тайинидиған бу әһвалға, мушу икки йил ичидә пүтүнләй хатимә берилиду, дегән. Бирақ униң сөзидә мәһбусларниң ички әзалирини елип көчүрүшкә пүтүнләй хатимә берилидиған яки қисмән йолға қоюлидиғанлиқи ениқ әмәс.

Америкида турушлуқ канада тәвәликидики уйғур паалийәтчиси мәмәт тохти әпәндиниң билдүрүшичә, хитайниң мәзкур қарариниң уйғур елидә ички әза әткәсчиликини илгириләп еғирлаштуруветиш хәвпи мәвҗут.

Йәнә бәзи анализчиларниң қаришичә, хуаң җйефуниң сөзиниң толуқ иҗра қилиниши гуманлиқ. Гуманлиқ қараштики анализчилар, хитай һөкүмитиниң буниңдин бурунму, бу хил вәдиләрни бәргәнликини, бирақ иҗра қилмиғанлиқини билдүрмәктә. Мәмәт тохти әпәндиниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмити мәзкур мәсилини һәқиқий һәл қилишқа нийәт бағлиған болса, әдлийә вә ахбаратни ечиветип,җәмийәтниң назарәтчилик һоқуқиға һөрмәт қилиши керәк.

2010-Йили хитай сәһийә министирлиқи билән хитай қизил крест җәмийити бирлишип, пуқраларниң ички әзалирини халисанә ианә қилиш программисини йолға қойған. Хуаң җйефуниң шинхуа агентлиқиға билдүрүшичә, мәзкур программа йолға қоюлған 2010‏-йили 3-айдин буян, 1200 адәм өзиниң ички әзасини беғишлиған. Бирақ бу сан ички әзалирини алмаштурушқа еһтияҗлиқ хитай бимарлириниң тәлипини қандуруштин көп йирақ. Мәһбусларниң ички әзалириға тайинишқа хатимә берилсә, хитайниң көчүрүшкә еһтияҗлиқ ички әзаларни қандақ қамдайдиғанлиқи мәлум әмәс. Хитай 2007-йили бәлгилимә чиқирип, ички әза содисини мәни қилған. 2011-Йили қанун чиқирип, башқиларниң ички әзасини мәҗбурий көчүрүш, ички әзасини беғишлашқа мәҗбурлаш, яш-өсмүрләрниң ички әзалирини елиш қатарлиқ қилмишларниң қатиллиқ җинайити билән әйиблинидиғанлиқини бекиткән болсиму, бирақ бу ички әза әткәсчиликини тосуп қалалмиған.

Ички әзаға болған еһтияҗниң зорлуқи, хитайда пайдиси көп, зор көләмлик бир әткәсчилик торини шәкилләндүргән.

Мәмәт тохти әпәндиниң билдүрүшичә, бу хил әткәсчилик тори хитайниң әдлийә, сәһийә вә сақчи органлириға тутушиду.

Лекин хитай өлүмгә буйрулған мәһбусларниң кишилик һоқуқиға бузғунчилиқ қилғанлиқини изчил рәт қилип кәлди. Хитай сәһийә министирлиқи 2009‏-йили елан қилған баянатида, өлүмгә буйрулған мәһбусларниң һоқуқиға һөрмәт қилиниватқанлиқини әскәртип, уларниң ички әзалири елиништин бурун, язма разилиқ елиш тәләп қилинидиғанлиқини билдүргән.

Гәрчә хитай һөкүмити мәһбусларниң ички әзаси уларниң разилиқи билән елинидиғанлиқини илгири сүрүп, өзиниң һәрикитини ақлап кәлгән болсиму, бирақ мәзкур мәсилә бәзи хәлқара тәшкилатларниң диққитини қозғиған. Бу йил 9-айда мәҗбурий ички әза көчүрүшкә қарши туруш хәлқара дохтурлар тәшкилати америка вә б д т ға илтимас сунуп, хитайға виҗдан мәһбуслириниң ички әзалирини мәҗбурий елишни дәрһал тохтитиш һәққидә бесим ишлитишни тәләп қилған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт