Xitay mehbuslarning ichki ezalirini köchürüp ishlitishke cheklime qoyidighanliqini bildürdi

Xitay ichki ezalarni köchürüsh boyiche dunyadiki eng chong bazar. Xitay sehiye da'irilirining ilgiri sürüshiche, xitayda her yili nechche yüz ming adem ichki eza köchürüshke éhtiyajliq. Biraq xitayda ichki ezalarning asasliq kélish menbesi, ölüm jazasi ijra qilin'ghan mehbuslardur.
Muxbirimiz erkin
2012-11-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Xenzu doxtur wang wényi xitaydiki organ tijariti toghrisida amérikida doklat bermekte.
Xenzu doxtur wang wényi xitaydiki organ tijariti toghrisida amérikida doklat bermekte.
AFP

Xitay sehiye ministirliqining yuqiri derijilik bir emeldarining peyshenbe küni bildürüshiche, xitay ölüm jazasigha höküm qilinip ijra qilin'ghan mehbuslarning ichki ezalirini köchürüp ishlitishke cheklime qoyup, mushu ikki yil ichide ijra qilishni qarar qilghan. Xitayning mezkur qararni xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining we ölümge höküm qilin'ghan mehbuslar a'ile-tawabi'atlirining naraziliqini nezerde tutup yaki bashqa seweblerni közlep chiqarghanliqi melum emes.

Xitay sehiye ministirliqining ilgiri sürüshiche, xitayda her yili bir yérim milyon adem ichki ezasini köchürüshke éhtiyajliq bolsimu, biraq her 10 ming ademdin peqet bir kishi bu xil imkaniyetke érisheleydu.

Xitay hökümiti izchil ret qilip kelgen bolsimu, lékin kishilik hoquq teshkilatliri, xitay edliye organlirining sehiye tarmaqliri bilen birliship, ölümge höküm qilin'ghan mehbuslarning ichki ezalirini ularning raziliqisiz éliwalidighanliqini, kishilik hoquqqa xilap bu xil qilish xitayda ichki ezalarning asasliq kélish menbesi bolup qalghanliqini ilgiri sürüp kelgen.

Amérikidiki démokratiyini qoghdash fondi namliq teshkilatning aliy derijilik tetqiqatchisi étan gutmanning ilgiri sürüshiche, ölümge mehkum qilin'ghan siyasiy mehbuslarning ichki ezalirini éliwélish qilmishi Uyghur élidin bashlinip, xitayning ichkiri ölkilirige kéngeygen. U uzun yil tekshürüsh élip bérish, doxtur, séstra we saqchilarni ziyaret qilish arqiliq teyyarlighan bu heqtiki doklatida, 1994-yili tunji qétim ölümge buyrulghan bir Uyghur mehbusning chala ölük qilinip, ichki ezasi tirik éliwélin'ghanliqini qeyt qilghan.

Lékin xitayning mu'awin sehiye ministiri xu'ang jyéfu, peyshenbe küni shinxu'a agéntliqi arqiliq élan qilghan bayanatida eskertip: junggoning ichki eza köchürüsh mesiliside, ölümge buyrulghan mehbuslar i'ane qilghan ichki ezalargha tayinidighan bu ehwalgha, mushu ikki yil ichide pütünley xatime bérilidu, dégen. Biraq uning sözide mehbuslarning ichki ezalirini élip köchürüshke pütünley xatime bérilidighan yaki qismen yolgha qoyulidighanliqi éniq emes.

Amérikida turushluq kanada tewelikidiki Uyghur pa'aliyetchisi memet toxti ependining bildürüshiche, xitayning mezkur qararining Uyghur élide ichki eza etkeschilikini ilgirilep éghirlashturuwétish xewpi mewjut.

Yene bezi analizchilarning qarishiche, xu'ang jyéfuning sözining toluq ijra qilinishi gumanliq. Gumanliq qarashtiki analizchilar, xitay hökümitining buningdin burunmu, bu xil wedilerni bergenlikini, biraq ijra qilmighanliqini bildürmekte. Memet toxti ependining ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti mezkur mesilini heqiqiy hel qilishqa niyet baghlighan bolsa, edliye we axbaratni échiwétip,jem'iyetning nazaretchilik hoquqigha hörmet qilishi kérek.

2010-Yili xitay sehiye ministirliqi bilen xitay qizil krést jem'iyiti birliship, puqralarning ichki ezalirini xalisane i'ane qilish programmisini yolgha qoyghan. Xu'ang jyéfuning shinxu'a agéntliqigha bildürüshiche, mezkur programma yolgha qoyulghan 2010‏-yili 3-aydin buyan, 1200 adem özining ichki ezasini béghishlighan. Biraq bu san ichki ezalirini almashturushqa éhtiyajliq xitay bimarlirining telipini qandurushtin köp yiraq. Mehbuslarning ichki ezalirigha tayinishqa xatime bérilse, xitayning köchürüshke éhtiyajliq ichki ezalarni qandaq qamdaydighanliqi melum emes. Xitay 2007-yili belgilime chiqirip, ichki eza sodisini men'i qilghan. 2011-Yili qanun chiqirip, bashqilarning ichki ezasini mejburiy köchürüsh, ichki ezasini béghishlashqa mejburlash, yash-ösmürlerning ichki ezalirini élish qatarliq qilmishlarning qatilliq jinayiti bilen eyiblinidighanliqini békitken bolsimu, biraq bu ichki eza etkeschilikini tosup qalalmighan.

Ichki ezagha bolghan éhtiyajning zorluqi, xitayda paydisi köp, zor kölemlik bir etkeschilik torini shekillendürgen.

Memet toxti ependining bildürüshiche, bu xil etkeschilik tori xitayning edliye, sehiye we saqchi organlirigha tutushidu.

Lékin xitay ölümge buyrulghan mehbuslarning kishilik hoquqigha buzghunchiliq qilghanliqini izchil ret qilip keldi. Xitay sehiye ministirliqi 2009‏-yili élan qilghan bayanatida, ölümge buyrulghan mehbuslarning hoquqigha hörmet qiliniwatqanliqini eskertip, ularning ichki ezaliri élinishtin burun, yazma raziliq élish telep qilinidighanliqini bildürgen.

Gerche xitay hökümiti mehbuslarning ichki ezasi ularning raziliqi bilen élinidighanliqini ilgiri sürüp, özining herikitini aqlap kelgen bolsimu, biraq mezkur mesile bezi xelq'ara teshkilatlarning diqqitini qozghighan. Bu yil 9-ayda mejburiy ichki eza köchürüshke qarshi turush xelq'ara doxturlar teshkilati amérika we b d t gha iltimas sunup, xitaygha wijdan mehbuslirining ichki ezalirini mejburiy élishni derhal toxtitish heqqide bésim ishlitishni telep qilghan idi.

Toluq bet