Néme üchün xitay da'irliri Uyghur yazghuchilirining eserlirini cheklesh bilen bille ularni türmilerge tashlaydu?


2007.01.29

Xitayning axbarat neshriyat mehkimisi yéqinda 8 neper xitay yazghuchisining 8 parche kitabini cheklidi. Bu eserlerning 4 roman qalghini edebiy xatire we eslime qatarliq zhanirlarni öz ichige alidu.

Xitay ziyaliyliri xitay da'irlirining bu heriktini puqralarning söz metbu'at erkinlikini ayaq asti qilish we bu weqe xitayning asasi qanunighimu zit kélidu, eyiplimekte xitayning asasi qanunida jungxu'a xelq jumhuriyitining puqraliri söz-metbu'at, neshriyat, teshkilatlargha uyushush, namayish we naraziliq namayishliri ötküzüsh hoquqigha hemde pen-téxnika tetqiqati, edebiy ijadiyet we bashqa medeniyet pa'aliyetliri bilen shughullinish erkinlikige ige déyilgen.

Chet'ellerdiki xitaylarning tehliliche kitab cheklesh xitay kommunist hökümiti üchün adetke aylinip qalghan bolsimu, bu qétimqi kitab cheklesh medeniyet inqilabidin kéyinki kölimi bir qeder chong bolghan herket hésablinidiken. Ularning eskertishiche, bu heriketke qarita ilgiriki qétimlargha nisbeten xitayning dölet ichidimu xélila küchlük bolghan naraziliq sadaliri kötürülgen. Xitay hökümiti 8 parche kitabni chekligen bolsimu, amma ularning aptorlirini türmige tashlimidi.

Chet'ellerdiki Uyghurlar xitayning bu qétimqi kitab cheklesh herkitige alahide diqqet qilmaqta. Chünki xitay da'irliri Uyghur rayonidimu bu xil kitab cheklesh heriketlirini dawamliq élip barghan bolup, toxti muzart, nurmuhemmet yasin we abdughéni memtimin qatarliq köpligen Uyghur qelemkeshlirining eserliri xitay da'irliri teripidin cheklinipla qalmastin, ularning özimu hazirghiche xitayning qarangghu türmilerge yatmaqta.

Néme üchün xitay hökümiti xitay yazghuchi tetqiqatchilarning eserlirini chekligende ularni türmilerge tashlimaydu- yu, Uyghur yazghuchi sha'irlirining eserlirini cheklesh bilen bille, ularni türmilerge tashlaydu we birbirige oxshimighan qosh ölchem yürgüzidu?

Biz bu mesililer heqqide kanadadiki sha'ir we siyasi analizchi exmetjan osman bilen söhbet élip barduq. Exmetjan osman kitab chekleshning puqralarning söz metbu'at erkinlikini qattiq boghush hésablinidighanliqi, bu xil weqelerning diktator tüzümlerde yüz béridighanliqi, Uyghur yazghuchi-sha'irlirining eserlirining cheklinishi bilen ularning türmilerge tashlinishi we Uyghur yazghuchi sha'irliri wetinidin ayrilghandin kéyin, ularning eserlirining qayta besilishtin toxtitilishi shundaqla ularning edebiyat tarixi kitabliridinmu chiqirilip tashlinishidiki sewebler heqqide köz qarashlirini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.