Ilham toxti: hemmidin waz kéchelisemmu, Uyghurluqumdin waz kéchelmeymen

Tünügün Uyghurbiz tor bétide, musteqil tetqiqatchi ilham toxtining weziyet tehlili heqqide xewer bérildi. Xewerde bildürülüshiche, ilham toxti, weziyet tehlili dawamida, 5 ‏- iyuldin kéyin, öz béshigha kelgen awarichiliqlar heqqidimu toxtilip, özining "hemmidin waz kécheligen teqdirdimu, Uyghurluqidin waz kéchelmeydighanliqi"ni bildürgen.
Muxbirimiz shohret hoshur
2010-10-05
Share
Ilham-tohti-liksiye-sozlimekte-305.jpg Süret, washington pochtisi géziti bügün, 4 - yanwar, élan qilghan proféssor ilham toxti "ghezeplengen bir az sanliq, awaz chiqiridighan jay tapti" dégen maqalining tordiki körünüshi.
www.washingtonpost.com Din élindi.

Musteqil tetqiqatchi ilham toxti tünügün Uyghur biz tor béti muxbirining ziyaritini qobul qilip, 5 ‏- iyul weqesidin kéyin Uyghur weziyitining yéngi basquchqa kirgenlikini, Uyghurlarning bu pursetni ching tutup, burunqidek, untulup qélinish we tashliwétilish weziyitige xatime bérishi kéreklikini eskertken.

Xewerde bildürülüshiche, "5 ‏- iyul"din kéyin, dunya jama'iti alliburun untulup qalghan Uyghurlar we ularning makanigha diqqet qilishqa bashlighan. Yeni dunya metbu'ati Uyghurlar heqqide öz xelqlirige melumatlar bérishke bashlighan. Metbu'atning türtkiside béyjingdiki herqaysi dölet elchixaniliri, Uyghurlar heqqide melumat élishqa kirishken. Emma ular, ehwal melum qilidighan, pikir bayan qilidighan kishilerni tépishta qiynalghan. Xewerdin melum bolushiche, ilham toxti, del mana mushu boshluqni toldurush üchün, xeterge tewekkül qilmaqta.
 
Xewerde bildürülüshiche, ilham toxti muxbirning bu heqtiki so'aligha jawab bérip, nöwette Uyghur jem'iyitide uchur we teshwiqatning toghra yönilishte emeslikini eskertken we axbaratning yéteklesh roligha sel qarimasliqni tekitligen. Yene xewerde bildürülüshiche, ilham toxti 2009 ‏- yili 5 ‏- ayning 15 ‏- künidin 7 ‏- ayning 9 ‏- künige qeder, 2 aygha yéqin waqit ichide, fransiye axbarat agéntliqidin, awstraliye radi'osigha qeder 60 nechche axbarat ornining ziyaritini qobul qilghan.

Bu jeryanda muxbirlar, xitayda, chet'el muxbirlirigha sözleshning xewp - xetirini, bolupmu Uyghurlar üchün xewp xetirini eslitip, ilham toxtining néme üchün bunche ochuq tehdittin özini qachurmaydighanliqini sorighanda, u buning sewebini "insaniy mes'uliyitim, Uyghurluq mejburiyitim" dep jawab bergen.

Xewerde bayan qilinishiche, ilham toxti üchün, "5 ‏- iyul"din kéyin ushtumtut yoqap kétish, özi xalimighan sayahetlerge élip kétilish, hetta ushtumtut tutup kétilish adettiki ishqa aylinip qalghan. Uning hayatidiki ensizchilik we turaqsizliq sewebidin, ayali we balisi béyjingdin kétip turushqa we yurtida a'iliside turup turushqa mejbur bolghan.

Bu heqte ilham toxti mundaq dégen: "ular yeni ayalim we balam méning bilen bille xatirjem yashashni arzu qilatti. Biraq, men ulargha bu imkanni yaritip bérelmidim ...." Ilham toxti sözini yene mundaq dawamlashturidu: " yaq. Toghrisi men yaritip bérelmidim emes, muhit buninggha yol qoymidi...." Ilham toxti shexsiy hayati heqqidiki bu sözlirini xulasilep, hayatida hemmidin waz kécheligen teqdirdimu, Uyghurluqidin waz kéchelmeydighanliqini bildürgen.
 
Yene xewerde bildürülüshiche, ilham toxti yéqinqi ikki aydin buyan béyjingdiki chet'el elchixanilirining teklipige bina'en, ular bilen köp qétim, Uyghur mesilisi heqqide söhbet ötküzgen. Melum bolushiche, bu ikki ay ichide ilham toxtini söhbetke teklip qilghan elchixanilar, amérika, fransiye, gollandiye, shwétsariye, gérmaniye we norwégiye elchixaniliri, shundaqla yene, yawropa birlikining béyjingdiki ish béjirish ornining alaqidar mes'ulliridur.

Ilham toxti özining bu söhbetler jeryanidiki tesiratini bildürüp mundaq dégen: "men dunya teripidin untulup qalmighanliqimizni hés qildim. Ular(dunya jama'iti)ning bizning millitimizning ehwalini bilishke nahayiti qiziqidighanliqini bayqidim. Emma, 10 milyon Uyghur xelqi gerche, junggo puqrasi bolsimu, hazirghiche Uyghurlar öz döliti we bu dölettiki köp sanliq millettin, bu derijide hörmet we qiziqishni hés qilip baqmidi. Shunga men, anglashqa qiziqquchilar bolsa, millitimizning ehwali heqqide dawamliq sözlishishke teyyarmen."

Xewerde bildürülüshiche, "5 ‏- iyul"din kéyinki weziyet sewebidin, ilham toxtining idiyiside bir munche so'allar peyda bolghan. U bu bu heqte mundaq dégen: "men dawamliq türde oyliniwatimen, milliy teqdirimizni, kélechikimizni ilmiy nuqtidin tehlil qiliwatimen. Kallamdiki bir munche so'allargha téxi jawab tapalmidim؛ emma éniq jawab tapalighan nuqtam shuki, Uyghurlar emdi burunqidek, (dunya jama'iti teripidin) untulup qélish, tashliwétilish weziyitige qayta süküt qilmasliqi kérek."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, ilham toxtining Uyghurlar heqqide nöwettiki weziyet tehlili toghrisidiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet