Инсанлар җәмийити һәр даим гүзәл әхлақларға муһтаҗ

Шәк қобул қилмайдиған һәқиқәтләрдин бири шуки, дуняда инсанлар топлишип яшайдиған қандақла бир җәмийәт болмисун, униң әзалири гүзәл әхлаққа бағланмастин, уларниң өз - ара бир - бирини чүшинип, бир - биригә йол қоюп вә бир - бири билән һәмкарлишип бәхтлик һалда һаят кәчүрүши вә раваҗ тепиши мумкин әмәс!
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2010-02-17
Share

Мундақ қилмастинму раваҗ тапқан инсанлар җәмийити бар дәп пәрәз қилсақму, у пәқәт маддий мәнпәәтләр билән бағланған һәмкарлиқтур, бәс. Мундақ бир җәмийәт әзалирида маддий мәнпәәт бағлинишидин башқа улуғвар пәзиләтләр болмиғанда, уларниң ақивити чоқум кризисқа йүз тутиду. Чүнки һәр қандақ бир җәмийәтниң саламәтлики үчүн әң адди тәләп әзалар оттурисидики ортақ ишәнч вә бу ишәнчни йәрдә қоймайдиған әминликтин ибарәт гүзәл әхлақтур.

Гүзәл әхлақ инсаний вә иҗтимаий зөрүрийәт

Гүзәл әхлақ инсаний вә иҗтимаий зөрүрийәт болуп, дуняда һечқандақ бир җәмийәт униңдин биһаҗәт болалмайду. Әхлақ бузулған һаман кризислар баш көтиридиғанлиқида шәк йоқ. Әмири шуәра (шаирларниң пешиваси) дегән улуғ унванға сазавәр болған мисирлиқ шаир әһмәд шәвқий мундақ дәп язған:

Әхлақ билән һәр милләт раваҗлинип давам етәр,
Айрилғанлар әхлақтин заваллиққа һаман кетــــــәр.

Растчиллиқтин ибарәт гүзәл әхлақ һөкүм сүрмигән бир җәмийәттә кишиләрдә һәқ - һоқуқларниң қоғдилишиға, илим - пән, маарип вә йеңилиқ хәвәрлириниң растлиқиға ишәнч болмайду. Ишәнчтин ибарәт гүзәл әхлақтин несивиси болмиған бир җәмийәт кишилиридә өз - ара һәмкарлиқ, муқимлиқ, хатирҗәмликниң мисаллирини тапқили болмайду. Арисида бирлик, инақлиқ, өз - ара сөйгү - муһәббәт вә пидакарлиқ болмиған бир милләт парлақ келәчәк қуралмайду. Өзиниң һәққини тәләп қилиш йолида дүшмәнләргә вә залимларға қарши шиҗаәт, қорқмас ирадә болмиған бир милләт асарәттин қутулалмайду. Өзинила ойлайдиған, нәпсий һәвисини қандуруш үчүнла яшайдиған, қурбан беришни яқтурмайдиған бир инсан инсаний камаләтләргә йүксиләлмәйду. Тәҗрибиләр, тарихий вәқәликләр шуни испатлидики, һәр қандақ бир милләтниң мәнивий йүксилиштин болған несивиси уларниң әхлақ - пәзиләттики йүксилиш дәриҗисигә қарап болиду. Қандақла бир милләтниң мәнивий тәрәптин йеқилиши уларниң әхлақий тәрәптин йеқилиши билән бир вақитта болиду.

Қанун һәммини көрәлмәйду, қанун өй ичидә ипадисини тапалмайду. Пәқәт аилә әзалири тәрипидин шикайәт вә әрзләр барғандила уларниң ишлириға арилишиду. Қорқутуш вә тәһдитләр билән әрзни тосивалғанлар йәнила өзлири билгән һәқсизликләрни қиливериду. Әхлақ - пәзиләт һәр қандақ бир милләт хәлқлири ичидә йимирилмәс тутқу болуп, уларниң иҗтимаий мунасивәтлирини бағлап туридиған асаслиқ һалқидур. Бу һалқиниң бирәр шәхстә йоқилиши яки үзүлүп кетиши билән шу шәхсниң омум билән болған алақиси пүтүнләй үзүлгән болиду.

"Растчиллиқ" һәққидә мисал

"Ислам әхлақи" намлиқ әсәрниң аптори абдураһман һәбәннәкә мәзкур әсәридә мундақ дегән: "растчиллиқ җәмийәттки һәр бир шәхсниң иҗтимаий мунасивитини башқилар билән бағлап туридиған муһим түгүнләрдин бири болуп, мәзкур шәхсниң муамилә, аманәт, вәдә, келишим, хәвәр, вәқә вә мәлумат қатарлиқ мавзуларда сөзлигәнлирини кишиләрниң нәзәридә ишәнчкә игә қилип туридиған асаслиқ ноқтидур. Қандақла бир шәхстики бу растчиллиқтин ибарәт пәзиләт йоқалған һаман, у шәхсни җәмийәт әзалири (қәвм - қериндашлири) билән бағлап турған чоң түгүн үзүлүп кәткән болиду. Шуниң билән кишиләр униң сөзигә ишәнмәйдиған вә униңға ишәнч қилалмайдиған болиду - дә, униң билән муамилә қилиштин, келишим түзүштин, униңға бирәр ишни тапшуруштин ваз кечидиған болуп қалиду, бешиға еғир күнләр келип дәртләнсә яки ярдәм сориса униңға тәсәлли бәрмәйдиған, ярдәм қилмайдиған, башқиларға униң яхши тәвсипини қилмайдиған болуп қалиду. Чүнки у адәм ялғанчилиқи билән тонулуп қалғандин кейин, кишиләр униң раст сөзигиму ишәнмәйдиған болуп қалиду. Нәтиҗидә, у адәм җәмийәттә йетим қалғанлиқтин, роһий азабларни йәткүчә чәккәнниң сиртида, қәвм - қериндашлириниң нәзәридә етибари йоқ биригә айлинип қалиду."

Аптор йәнә сөзини давам қилип мундақ дәйду:" бу һәқтә мундақ бир һекайә бар, чақчақлишишқа адәтлинип қалған бир адәм кечиси қаттиқ уссап кәткән болуп, ичкили су тапалмапту. Шуниң билән у өгзисигә чиқип мәһәллә әһлини чақирип" от кәтти, тиз келиңлар, су елип келиңлар" дәп варқирапту. Мәһәллә әһли һәммә бирликтә челәк - чөгүнлиригә су толдурған һалда, тиздин йетип кәпту. Улар қариғидәк болса, һелиқи адәмниң өйидә оттин һеч әсәр йоқмиш. Буниңға һәйран болған мәһәллә әһли "қени у от? көрмәйватимизғу?" дәп у адәмгә соал қоюпту. Адәм сөзигә күлкә арилаштуруп, "бу уссизлиқниң оти қорсиқимни көйдүривәткән иди, ичәй десәм өйүмдин су тапалмидим, шуңа силәрни чақирғантим" дәп җаваб берипту. Мәһәллә әһлидин бәзиси униң бу чақчиқиға күлгән, бәзиси униңға маламәт қилған һалда қайтип кетипту. Йәнә бир күни һелиқи адәм бу ялғанни қайта тәкрарлапту, бу вақитта пүтүн мәһәллә әһли униңға ләнәт оқуп қайтипту. Бир күни бу адәмниң өйигә растинла от кәткән болуп, у адәм өгзисигә чиқип бар авази билән мәһәллә хәлқидин ярдәм сорапту, варқирапту, һәтта сөзиниң растлиқини испатлаш үчүн йиғлапму беқипту - ю, һечким униң ярдимигә кәлмәпту. Шуниң билән һелиқи адәм отта көйүп өлүпту."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт