Insanlar jem'iyiti her da'im güzel exlaqlargha muhtaj

Shek qobul qilmaydighan heqiqetlerdin biri shuki, dunyada insanlar topliship yashaydighan qandaqla bir jem'iyet bolmisun, uning ezaliri güzel exlaqqa baghlanmastin, ularning öz - ara bir - birini chüshinip, bir - birige yol qoyup we bir - biri bilen hemkarliship bextlik halda hayat kechürüshi we rawaj tépishi mumkin emes!
Muxbirimiz ömerjan toxti
2010-02-17
Share

Mundaq qilmastinmu rawaj tapqan insanlar jem'iyiti bar dep perez qilsaqmu, u peqet maddiy menpe'etler bilen baghlan'ghan hemkarliqtur, bes. Mundaq bir jem'iyet ezalirida maddiy menpe'et baghlinishidin bashqa ulughwar peziletler bolmighanda, ularning aqiwiti choqum krizisqa yüz tutidu. Chünki her qandaq bir jem'iyetning salametliki üchün eng addi telep ezalar otturisidiki ortaq ishench we bu ishenchni yerde qoymaydighan eminliktin ibaret güzel exlaqtur.

Güzel exlaq insaniy we ijtima'iy zörüriyet

Güzel exlaq insaniy we ijtima'iy zörüriyet bolup, dunyada héchqandaq bir jem'iyet uningdin bihajet bolalmaydu. Exlaq buzulghan haman krizislar bash kötiridighanliqida shek yoq. Emiri shu'era (sha'irlarning péshiwasi) dégen ulugh unwan'gha sazawer bolghan misirliq sha'ir ehmed shewqiy mundaq dep yazghan:

Exlaq bilen her millet rawajlinip dawam éter,
Ayrilghanlar exlaqtin zawalliqqa haman kétــــــ'er.

Rastchilliqtin ibaret güzel exlaq höküm sürmigen bir jem'iyette kishilerde heq - hoquqlarning qoghdilishigha, ilim - pen, ma'arip we yéngiliq xewerlirining rastliqigha ishench bolmaydu. Ishenchtin ibaret güzel exlaqtin nésiwisi bolmighan bir jem'iyet kishiliride öz - ara hemkarliq, muqimliq, xatirjemlikning misallirini tapqili bolmaydu. Arisida birlik, inaqliq, öz - ara söygü - muhebbet we pidakarliq bolmighan bir millet parlaq kélechek quralmaydu. Özining heqqini telep qilish yolida düshmenlerge we zalimlargha qarshi shija'et, qorqmas irade bolmighan bir millet asarettin qutulalmaydu. Özinila oylaydighan, nepsiy hewisini qandurush üchünla yashaydighan, qurban bérishni yaqturmaydighan bir insan insaniy kamaletlerge yüksilelmeydu. Tejribiler, tarixiy weqelikler shuni ispatlidiki, her qandaq bir milletning meniwiy yüksilishtin bolghan nésiwisi ularning exlaq - pezilettiki yüksilish derijisige qarap bolidu. Qandaqla bir milletning meniwiy tereptin yéqilishi ularning exlaqiy tereptin yéqilishi bilen bir waqitta bolidu.

Qanun hemmini körelmeydu, qanun öy ichide ipadisini tapalmaydu. Peqet a'ile ezaliri teripidin shikayet we erzler barghandila ularning ishlirigha arilishidu. Qorqutush we tehditler bilen erzni tosiwalghanlar yenila özliri bilgen heqsizliklerni qiliwéridu. Exlaq - pezilet her qandaq bir millet xelqliri ichide yimirilmes tutqu bolup, ularning ijtima'iy munasiwetlirini baghlap turidighan asasliq halqidur. Bu halqining birer shexste yoqilishi yaki üzülüp kétishi bilen shu shexsning omum bilen bolghan alaqisi pütünley üzülgen bolidu.

"Rastchilliq" heqqide misal

"Islam exlaqi" namliq eserning aptori abdurahman hebenneke mezkur eseride mundaq dégen: "rastchilliq jem'iyettki her bir shexsning ijtima'iy munasiwitini bashqilar bilen baghlap turidighan muhim tügünlerdin biri bolup, mezkur shexsning mu'amile, amanet, wede, kélishim, xewer, weqe we melumat qatarliq mawzularda sözligenlirini kishilerning nezeride ishenchke ige qilip turidighan asasliq noqtidur. Qandaqla bir shexstiki bu rastchilliqtin ibaret pezilet yoqalghan haman, u shexsni jem'iyet ezaliri (qewm - qérindashliri) bilen baghlap turghan chong tügün üzülüp ketken bolidu. Shuning bilen kishiler uning sözige ishenmeydighan we uninggha ishench qilalmaydighan bolidu - de, uning bilen mu'amile qilishtin, kélishim tüzüshtin, uninggha birer ishni tapshurushtin waz kéchidighan bolup qalidu, béshigha éghir künler kélip dertlense yaki yardem sorisa uninggha teselli bermeydighan, yardem qilmaydighan, bashqilargha uning yaxshi tewsipini qilmaydighan bolup qalidu. Chünki u adem yalghanchiliqi bilen tonulup qalghandin kéyin, kishiler uning rast sözigimu ishenmeydighan bolup qalidu. Netijide, u adem jem'iyette yétim qalghanliqtin, rohiy azablarni yetküche chekkenning sirtida, qewm - qérindashlirining nezeride étibari yoq birige aylinip qalidu."

Aptor yene sözini dawam qilip mundaq deydu:" bu heqte mundaq bir hékaye bar, chaqchaqlishishqa adetlinip qalghan bir adem kéchisi qattiq ussap ketken bolup, ichkili su tapalmaptu. Shuning bilen u ögzisige chiqip mehelle ehlini chaqirip" ot ketti, tiz kélinglar, su élip kélinglar" dep warqiraptu. Mehelle ehli hemme birlikte chélek - chögünlirige su toldurghan halda, tizdin yétip keptu. Ular qarighidek bolsa, héliqi ademning öyide ottin héch eser yoqmish. Buninggha heyran bolghan mehelle ehli "qéni u ot? körmeywatimizghu?" dep u ademge so'al qoyuptu. Adem sözige külke arilashturup, "bu ussizliqning oti qorsiqimni köydüriwetken idi, ichey désem öyümdin su tapalmidim, shunga silerni chaqirghantim" dep jawab bériptu. Mehelle ehlidin bezisi uning bu chaqchiqigha külgen, bezisi uninggha malamet qilghan halda qaytip kétiptu. Yene bir küni héliqi adem bu yalghanni qayta tekrarlaptu, bu waqitta pütün mehelle ehli uninggha lenet oqup qaytiptu. Bir küni bu ademning öyige rastinla ot ketken bolup, u adem ögzisige chiqip bar awazi bilen mehelle xelqidin yardem soraptu, warqiraptu, hetta sözining rastliqini ispatlash üchün yighlapmu béqiptu - yu, héchkim uning yardimige kelmeptu. Shuning bilen héliqi adem otta köyüp ölüptu."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet