Xitayda intérnét ishlitishning xewpi barghanséri ashmaqta


2005-09-13
Share
Yahoo Xitayche bétining 7-séntebir küni béyjingdiki bir yan kompyutérdiki körünishi. AFP

Yéqinqi yillardin buyan, xitay hökümiti intérnét tor betlirini izchil halda kontrol qilip kelmekte. Hazir bolsa kishilerning intérnét arqiliq öz - ara yazghan éléktronluq xetlirimu qattiq tekshürilidighan bolup, intérnét ishlitish kishiler üchün xeterlik bir ishqa aylanmaqta.

Pul yaki insaniy hoquq?

Yéqinda xitay hökümiti xunenlik muxbir shi tawni intérnét tor bétide xitay teshwiqat ministérliqining ichki matériyallirini pash qilghan dégen bahane bilen qolgha élip sotlighan. Xitaydiki tekshürüsh we kontrol qilish orgini muxbir shi tawni sotlashtiki pakitlarni otturigha qoyghanda, shitaw yazghan éléktronluq xetning mezmuni Yahoo shirkitining xitaydiki shöbisi teripidin yetküzüp bérilgenlikini melum qilghan.

Fransiyidiki "chégrisiz muxbirlar teshkilati" mexsus bayanat élan qilip, Yahoo shirkitining bu xil qilmishigha qattiq naraziliq bildürüp, uni eyiblidi. Yahoo Shirkiti bolsa özining bu heqte choqum xitay hökümitining munasiwetlik belgilimilirige boysunishi kéreklikini bildürdi.

Fransiye agéntliqi teripidin bérilgen melumatta, Yahoo shirkitini qurghuchi yang jiyu'enning éytishiche, u xitaydiki munasiwetlik orunlarning u matériyallarni némige lazim qilidighanliqidin qilche xewiri bolmighan. U özimu ishning bundaq aqiwetni keltürüp chiqirishini xalimaydiken. Lékin, u yerlik qanun'gha choqum boysunishi kérek iken. U sözide yene, munasiwetlik orunlarning dawamliq halda Yahoo shirkitige éléktronluq xet arqiliq yollan'ghan uchurlarni tekshürüsh buyruqini chüshüridighanliqini ashkarilighan.

Éléktronluq xet bixetermu?

Xitayning köpligen tor betliride, halqiliq sözlerni izdesh sistémisi yoq bolghanliqtin, tordashlar " démokratik", "erkinlik " dégendek sözlerni izdeshte, özi oylighandek netijige érishelmeydu. Lékin nurghunlighan kishiler özliri yazghan éléktronluq xetlerdiki bir qisim sezgür sözlüklerning özige nurghun awarigerchilik élip kéliwatqanliqini sezmigen.

Intérnétte pikir bayan qilghanliqtin bir yil qamaqta yatqan béyjing uniwérsitétining oqughuchisi lyu di yéqinda, bu heqte erkin asiya radi'omizning ziyaritini qobul qilip, özining hazir mexpiy nomur qoshulghan dangliq Google tor bétini ishlitidighanliqini, chünki hazir xitayda ishlitilidighan éléktronluq xet - chek mulazimet eswablirining mexpiy nomur bolmighan shara'itta hemmisi xeterlik ikenlikini melum qilghan.

Amérikidiki "xitayche éléktironluq zhornal" ning bash tehriri li xungku'en "hazir dunyadiki dangliq tor béti Google ghimu ishen'gili bolmaydu, chünki u arqiliq xet ewetishmu xeterlik bolup qaldi" dep tekitlep mundaq dédi :

"Hazir Hotmail, Google qatarliq köpligen chong shirketler xitay hökümiti bilen hemkarlashqanda, aldi bilen qolay bolushni we menpetini oylaydighan bolup qaldi. Xitayning özide ishlitidighan éléktronluq xet ikki xil bolup, biri Xinlang bolsa, yene biri Sohu idi. Lékin bularni ishlitishning intayin xeterlik ikenlikini kishiler nechche yil burunla bilip bolghan. Bügünki künde Yahoo dek bu xil amérika shérkitining xitaydiki shöbisiningmu bixeter bolalmasliqini héchkim oylimighan. Hazir Yahoo ning qilmishi chet'ellerdiki kishilik hoquq teshkilatliri teripidin pash qilin'ghandin kéyin, chong ghulghula qozghimaqta. Heqiqeten, mutleq köp sandiki kishiler Yahoo shérkitini bundaq qilidu dep oylimighan. "

Némilerge diqqet qilish kérek?

Xitay kontrol qiliwatqan tor betlirini échip tekshürüsh ishliri bilen shughulliniwatqan chet'eldiki bash téxnik nazaretchi xé ependining bildürüshiche, éléktronluq xet - cheklerning bixeterlikige kapaletlik qilish üchün, meyli xetning mezmuni jehette bolsun, yaki uni yollashta bolsun, choqum hemmiside qoshlap mexpiy nomur qollinish arqiliq, birterep qilish kérek hemde bu jeryanda ishlitilidighan mulazimet eswabliri choqum chet'elde ishlepchiqirilghan bolushi kérek. Eger bundaq qilinmaydiken, ming mexpiy nomur qollan'ghan bilenmu, xitayda ishlepchiqirilghan mulazimet eswabi ishlitilidiken, ewetilgen xetler yenila bixeter bolalmaydu" dep körsetti.

Yéqinda radi'omizning ziyaritini qobul qilghan "chégrisiz muxbirlar teshkilati" ning intérnét tor béti mes'uli mezkur teshkilatning Yahoo shirkitige bolghan naraziliqini yene bir qétim eskertip, " Yahoo shirkiti 'biz xitayning qanun - nizamnamisigha we shundaqla xitayning örp -aditige boysunushimiz kérek' deptu. Bu zadi némini bildüridu? démek, xitayning örp - aditi boyiche, shexsi uchurlarni hökümetke yetküzüp, xa'inliq qilsa bolamdiken ?! menche bu qanuniy mesile emes, belki exlaq mesilisi. Eger qanun békitishtiki meqset hökümetning adem tutushi üchün uchur toplap bérish bolsa, bundaq qanun boysunushqa erzimeydu" dep bildürdi. (Méhriban)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet