Xitayda ziyaliylar hökümet mejburiy taqiwetken tor betlirini qaytidin échish üchün heriket qilmaqta


2006-08-02
Share

Roytrs agéntliqining xewer qilishiche, xitay hökümiti buyil hazirgha qeder 700 din artuq intérnét tor bétini taqiwetken. Xitay hökümiti yene intirnétte uchur izlesh üchün xizmet qilidighan 8 chong tor génératorigha buyruq chüshürüp, ulargha 4 ‏- iyun, medeniyet inqilabi, falun'gong, teywen, tébet, Uyghur musteqilliq heriketliri dégendek sezgür atalghu we söz ‏-ibarilerni pütün intérnét da'irisidin süzüp chiqiriwetken. Yuqirqidek sezgür uchurlarni izligüchilerni uchur bilen teminlimeslikni telep qilghan.

Ziyalilar qol qoyup yollighan xet

Xitay hökümiti yéqinda yene "esirlerdin buyanqi jonggo" dégen munazire tor bétini we uninggha munasiwetlik bolghan bashqa tor betlirini qoshup (mesilen www.ss.org.cn We www.ssform.cn Qatarliq tor betlirini) mejburiy taqiwetti. Bu tor bétini béyjingdiki kelgüsi medeniyet tetqiqati jem'iyiti achqan bolup, u xitayda erkin pikirlerni otturigha qoyushqa jür'et qilidighan, dölet ichi we sirtidiki ziyaliylar öz -ara pikir almashturidighan bir chong tor bet idi. Xitay hökümiti bu tor bétini taqiwetkendin kéyin, yéqinda xitay ichi we sirtidiki ziyaliylardin 103 neper kishi imza qoyup hökümetke qarita xet yazghan. Bu arqiliq pütün jem'iyette hökümet taqiwetken tor betlirini qaytidin échishqa bolghan jiddiy intilish qozghalghan. Bu ziyaliylar hökümetke yazghan xétide "xitay hökümitining jem'iyettiki erkin pikirlerni basturghanliqi jongxu'a xelq jumhuriyiti asasiy qanunining 35 ‏- maddisida xitay puqrali'irning pikir bayan qilish, neshriyat, toplinip namayish qilish, teshkilatlargha oyushush erkinliki bar dep belgilen'gen qanuniy hoquqigha tajawuz qilghanliq, qanunsizliq we buzghunchiliq heriket" dep eyibligen.

Amérika awazning xewer qilishiche, xitay hökümitining jem'iyettiki erkin pikir qilidighan tor betlirini taqiwetkenlikini eyiblep xet yazghan xitay ichi we sirtidiki 103 neper ziyaliyning biri bolghan béyjingdiki musteqil yazghuchi lyushawbo ependi "uchur erkinliki dégen pütün dunya birdek étirap qilidighan ortaq qimmet qarishi. Xitay hökümitining pütün dunyada ortaqliqqa ige bolghan bundaq qimmet qarishigha qarshi halda özi xalighanche belgilime chiqirip, bir qisim uchur wasitilirini xewer tarqatsa bolidu, yene bir qisim uchur wastiliri uchur tarqatsa bolmaydu, bu bir qisim shexslerni uchur tarqatsa bolidu, yene bir qism shexslerni uchur tarqatsa bolmaydu dep cheklime qoyushi toghra emes. Emeliyette her qandaq uchur wastilirining we her qandaq shexsining öz aldigha uchur tarqitish erkinliki bar" dégen.

Intérnét tor betlirini taqash jongxu'a xelq jumhuriyiti asasiy qanunigha xilap

Xitay hökümitige imza qoyup xet yazghan103 neper ziyaliyning yene bir bolghan béyjing uniwérsitétining qanunshunas proféssori xé wéyfang ependi " intérnét tor betlirini taqash jongxu'a xelq jumhuriyiti asasiy qanunining 35 ‏- maddisigha xilap. Eger hökümet özi qanun'gha xilapliq qilip yene bashqa birxil qanun chiqiriwalsa, bu heqte döletning qanun organlirigha erz sunsa, bundaq erz qobul qilinishi mumkin emes. Chünki hökümet chiqarghan qanunni soraydighan yene bashqa bir qanun bolmaydu. Bu xitay hökümitining qanun buyiche ish béjiridighan hökümet emeslikining pakiti" dégen.

Radi'omiz muxbirining xewer qilishiche, yéqinda tébet yazghuchisi wéser xanimning "tébet medeniyiti" tor bétide tutup qoyghan "qan renglik xerite" dégen tor ponkiti bilen "chong bayraq" tor bétide tutup qoyghan "wéser tor ponkiti" dégen ikki tor ponkitida dalay lamaning 71 yashqa kirgenliki munasiwiti bilen yézilghan eserler élan qilin'ghandin kéyin, buni qollighan awazlar künséri köpeygen idi. Éhtimal uni qollaydighan awazlarning künséri köpiyiwatqanliqidin bolsa kérek, xitay kommunist partiye merkiziy komitéti birliksep ministirliki buyruq chüshürüp wéser xanimning bu ikki tor ponkitini derhal taqiwétilgen.

Wéser xanim 1988 ‏- yili gherbiy jenub milletler institutini püttürgen. Shuningdin kéyin u yazghuchiliq bilen shughullan'ghan. Uning "tébet xatirisi" dégen eseri xitay hökümiti teripidin cheklen'gendin kéyin, u jem'iyette keng tonulghan. Wéser xanim özining tor ponkiti xitay hökümiti teripidin taqiwitilgenliki heqqide pikir bayan qilip "köngüldiki pikirni ipadileydighan usul birxilla usul bolmaydu, bashqa usulmu bar. Men yézishtin hergiz waz kechmeymen, hergiz muresse qilmaymen" dégen. (Weli)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet