Bixeterlik kéngishige eza döletler iran mesilisini muzakire qildi

• 
  2006-01-16

Birleshken döletler teshkilatining bixeterlik kéngishige eza amérika, en'gliye, fransiye, rusiye we xitayning diplomatiye emeldarliri londonda iranning yadro mesilisi boyiche yépiq yighin ötküzüp, iranning yadro pilanini eslige keltürgenlikige nisbeten qandaq chare körüsh we bashqa munasiwetlik mesililerni muzakire qildi.

Nöwette iranning yadro pilani mesilisi gherb döletliri jiddiy qarawatqan mesilige aylanmaqta.

B b s agéntliqining uchuridin qarighanda, gerche rusiye bilen amérika, fransiye we en'gliye qatarliq üch döletning iranning yadro mesilisidiki meydanida bezi oxshimasliqlar bar bolsimu, emma bu qétim moskwa iranning yadro mesilisini b d t bixeterlik kéngishige tapshurushqa qarshi chiqmighan.

Iran bilen gherbning köz qarishidiki ixtilap

Aldinqi heptide iran yadro qorali pilanini eslige keltürgendin kéyin, amérika bashliq gherb memliketliri jümlidin rusiye bu mesilige jiddiy qarashqa mejbur boldi.

14- Yanwar küni iran prézidénti exmedinijad muxbirlargha iranning yadro pilani heqqide toxtilip, iranning yadro qorali pilanini eslige keltürgenlikidin emdi chékinmeydighanliqini, iranning tinchliq üchün ishlitishni meqset qilghan yadro téxnikisini rawajlandurush hoquqining barliqini emma, bundaq téxnikilar arqiliq yadro qorali yasashni meqset qilmaydighanliqini körsitip, " gherb memliketliri bilishi kérekki, iran yadro qoralini rawajlandurmaydu, chünki bu islam dinining prinsiplirigha xilap " dégen. Emma, exmedinijadning bu bildürüshliri iranning yadro pilani bolupmu, uning yéqindin buyanqi gherbke tutqan pozitsiyisidiki qattiqliqlarni séziwatqan döletlerning köz qarashlirini özgertelmidi.

Ötken jüme küni amérika prézidénti jorji bush iranning yadro pilani mesilisi boyiche toxtilip, iranni agahlandurghandin kéyin, bu mesilisini peqet bixeterlik kéngishige tapshurup hel qilishning mentiqiliq ikenlikini körsetken.

Amérikini ziyaret qilghan gérmaniye bash ministiri merkél xanim yawropa ittipaqining iranning yadro mesilisi boyiche amérika bilen birdek köz qarashqa kelgenlikini tekitlep, bashqa memliketlernimu buninggha qoshulushqa dewet qilghan.

Rusiye bilen xitayning meydani

Iranning yadro pilani mesilisini birleshken döletler teshkilatining bixeterlik kéngishide hel qilish teklipige nisbeten rusiye hökümitimu qarshi turmasliq pozitsiyisini bildürgen bolup, bu bir yéngiliq hésablinidu, chünki közetküchilerning otturigha qoyushiche, rusiye ilgiridinla iranning yadro téxnikisini rawajlandurushigha yardem körsetken bolup, iran bu sahede moskwaning qollishigha érishken. Moskwa bolsa, iranning bu téxnikini peqet tinchliq üchün rawajlanduridighanliqini izahlighan idi.

Emma, xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi kongchu'an iran mesiliside toxtalghanda, xitayning iranning yawropa ittipaqidiki üch dölet bilen yadro mesilisi heqqidiki söhbitini eslige keltürüshke tilekdash ikenlikini körsitish bilen xitayning bu mesilini bixeterlik kéngishi teripidin hel qilishqa qoshulmaydighan meydanini ipade qilghan. B b s agéntliqining uchuridin qarighanda, xitayning b d t diki elchisi mezkur mesilisini bixeterlik kéngishige tapshurushning mesilini téximu murekkepleshtüriwetidighanliqini bildürgen.

Közetküchilerning qarishiche, xitayning bundaq pozitsiyisige seweb bolghan amil uning irandin alidighan énérgiye menpe'etliri bolup, chünki xitay iran hökümiti bilen iranda nefitlik échish heqqide kélishim tüzgen hemde xitayning néfit éhtiyajining 13 % ni iran teminligen. Shunga xitay bu sewebtin nahayiti éghir tallashqa duch keldi. Biraq, iran yadro mesilisini bixeterlik kéngishide hel qilishqa xitay qoshulsun yaki qoshulmisun beribir, bu mesilide bixeterlik kéngishining bashqa ezaliri pikir birliki hasil qilghan hemde birleshken döletler teshkilatining xelq'araliq atom-énérgiyisi orginining bu mesilide jiddiy yighin échish kün tertipini belgilishini telep qilghan. Lékin, mezkur organning mesuli muhemmed baradéyi iranning yadro mesilisige a'it éniq uchur we matériyallargha ige bolushi lazimliqini, gerche xelq'araliq atom-énergiyisi orginigha téxi melum bolmighanliqigha qarimay, iranning mexpiy yadro qorallirini yasawatqanliqining mumkinlikini nezerdin saqit qilmaydighanliqini bildürgen.

B b s agéntliqining uchurida körsitilishiche, iran maliye ministiri dawud danish jappari iran duch kéliwatqan bésimlargha inkas qayturup, bu dölettiki iqtisadiy we siyasiy ehwalni buziwétidighan, iran'gha qarshi qobul qilin'ghan her qandaq qarar néfitning bahasini zor derijide östürüwétidu" déyish arqiliq iran'gha nisbeten néfit éhtiyaji bar döletlerni agahlandurghan.

B b s agéntliqining xewer qilisihiche, iranning yadro mesiliside amérika dölet mejliside muzakiriler élip bérilghan bolup, démokratlardin kélip chiqqan dölet mejlis ezasi di'anna fayshtéyin eger iranning atom bombisi yasap chiqsa belki uni isra'iliyige ishlitishi mumkinlikini esletken.

Buningdin ilgiri iran prézidénti maxmud exmedinijadning bir qanche qétimliq isra'iliye heqqidiki nutuqlirida isra'iliyini yoq qilish shu'ari otturigha qoyulghan bolup, bu xelq'ara jemiyetning diqqitini qozghighan idi. (Ümidwar)