Йопурға "ешәк юрти" қилинғандин кейинки параңлар (2)

2007-02-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт

eshek-200.jpg
2006 – Йили 15 – өктәбир күни қәшқәрдә кишиләр ешәк һарвилирини һәйдәп маңмақта. CCTC Ниң хәвәр беришичә һазир уйғур елидики ешәкниң сани бир йерим милйон әтрапида болуп, мушу бир қанчә йил ичидила, ешәкниң баһаси он миң йүән атрапида өрлигән. Йопурға ешикиниң баһаси 10000 йүәндин йүз миң йүәнгичә баридикән.

Хитай даирилириниң уйғурлар топлишип олтурақлашқан йопурға наһийисидә йәни ешәкни һарам дәп билидиған мусулманлар юртида ешәк мәһсулатлири завутлирини қуруп бу җайни ешәк базисиға айландурғанлиқиниң өзила , уйғурларниң етиқад һәмдә миллий өрүп адәтлиригә яд бир иш. Униң үстигә юртини әзизләп кәлгән уйғурлар үчүн өз маканиға, уйғурларда дөтлүк әхмиқанилиқниң симовли болған ешәк наминиң берилиши уйғурларниң ғуруриға зәрбә бәрмәктә икән. Хитай һөкүмити йопурға наһийисиниң ешәк юртиға айландурғандин кейин йәрлик хәлқниң кириминиң өсүшигә алаһидә пайдилиқ болғанлиқини тилға елип кәлмәктә. Әмма мәлумат бәргинимиздәк, ешәк фермиси, ешәк гөши пишшиқлап ишләш завути, ешәк сүти пишшиқлап ишләш завути қатарлиқ йүрүшләшкән ешәк мәһсулатлири карханилири һөкүмәтниң актип маслишиши билән пәқәт шәндуңлуқ хитайларнила бай қиливатқан болса әксичә йәрлик хәлқ , ешәк базисидики ешкләргә йәм хәшәк тәйярлаш,өзиниң аилидә ишлитиватқан ешәклириниң сүтини сеғип тапшурушқа охшаш алваңларға мәҗбурланмақта икән.

Хитай һөкүмитиниң йопурғини ешәк базисиға айландуруши йәрлик хәлққә һечқандақ мәнпәәт елип кәлмәйла қалмай һәтта һәр тәрәплимә зиян селип хәлқниң наразилиқини қозғаватқаникән ундақта хитай даирлириниң бу юртни ешәк базисиға ойландурушниң немини мәқсәт қилғанлиқи кишини ойға салидиған бир мәсилә.

Биз бу һәқтә йопурғида ешәк базиси қурулушиға мәсул болған йопурға наһийилик парткомдин җаваб елишқа тиришқан болсақму әмма бу орунниң кадирлири бу мәхпи орган биз сениң соаллириңға җаваб берәлмәймиз дәп зияритимизни рәт қилди.

Гәрчә хитай даирлири уйғур елида ешәк базиси қурулушидики һәқиқий мәқситини йошуруп келиватқан болсиму, буниңдин көрүлүватқан нәтиҗиләрдин әмәлийәт ашкарлинип турмақта.

Уйғур аптонум райони һөкүмитидә хизмәт қиливатқан исмини ашкарилашни халимиған бәзи кишиләрниң билдүрүшичә, уйғур елида ешәк базиси қуруш пилани -2000йилила уйғур аптонум райониниң партком секритари ваң личуән өз қоли билән тәстиқ салған түр болуп, мәхсус шәндуң өлкисини бу түргә мәбләғ селишқа чақирған. Шәндуң өлкиси ваң личуәнниң юрти болуп у уйғур елигә вәзипигә қоюлғандин буян шәндуңниң уйғур ели билән болған һәмкарлиқ болупму байлиқ ечиш енергийә қатарлиқ җәһәтләрдики һәмкарлиқ түрлири алаһидә салмақни игиләп кәлмәктә.

Шәндуң билән ешәкниң мунасивити

Йопурғида ешәк базиси һәмдә ешәк мәһсулатлирини ишләш завутлиридин башқа йәнә һәр хил йәрлик мәһсулат гөш мәһсулатлирини пишшиқлап ишләшкә херидар чақириш шеркәтлириму қурулған болуп мәзкур шеркәтму шәндоңлуқларниң қолида икән:

- яхшиму сиз бу гөш мәһсулатлирини пишшиқлап ишләшкә мәбләғ чақириш шеркитиму ? силәрниң завутиңларму барму? ‏- биз пәқәт бу түрләргә мәбләғ селишқа херидар чақиримиз. ‏- Ундақта силә мәбләғ чақиридиған мәһсулатлар асасән йәрлик мәһсулатларму? ‏- шундақ бу җайда түрлүк гөш мәһсулатлири интайин мол. ‏- Қой кала чошқа ешәкму барму? ‏- һә қой бәк җиқ. Ешәкму наһайити көп. ‏- Уни йәрлик уйғурлар йетиштүргәнму ? ‏- яқ уйғурлар бақмиған хитайлар бақиду.

Йопурғида ешәккә мунасивәтлик түрләрниң һәммиси шәндуңлуқлар қолида икән. Игилишимизчә ешәк мәһсулатлириму асасән шәндоңни тәминлимәктә. Болупму ешәк терилири мәхсус пилан бойичә шәндоңға маңғузилидикән. Мана бу йопурғиниң ешәк базисиға айландурулишидики әң муһим амил.

Хитайдики әң чоң ешәк йелими ишләп чиқириш завути болған доңе еҗав завути дәл шәндуң өлкисидә.-2000Йили -12айда шинҗаң телевизийә истансиси -1 қанилида көрситилгән " шәндуң өлкисиниң шинҗаңни ечишқа қошқан төһписи намлиқ һөҗҗәтлик тәшвиқат филимидә шәндуң еҗав завутиниң уйғур елини асаслиқ хам әшя базиси қилғанлиқи буниңда йопурға наһийиси билән илида мәхсус ешәк йетиштүрүш фермилирини қуруп йәрлик хәқниң итисадий кирим қилишиға ярдәм бәргән дәп тәшвиқ қилған иди.

Уйғур деһқанлирини бай қилишму? ваң личуәнниң юртдашлириниму?

Әмәлийәттә болса, доңе еҗав завутиниң тор бетидә, мәзкур завутниң тәрәққият йолидики басқучлар һәмдә хам әшя йетишмәслик мәсилилирини қандақ һәл қилғанлиқи һәққидики қурларда болса " ичкири өлкиләрдә кишиләрниң ешәк гөши һәмдә ешәк терисигә болған еһтияҗиниң ешишиға әгишип -1998 йиллирида ешәк пүтүнләй йоқап кетиш гирдабиға келип қалди. Баһасиму интайин юқири болғачқа хам әшя йетишмәслик келип чиқти. Әмма ғәрбий районға җайлашқан шинҗаңда болса уйғурлар ешәкни қатнаш қорали қилип ишләткини билән уни йимигәчкә, бу җайда ешәк байлиқи интайин мол биз дәл мушу әвзәл шараиттин пайдилинип шинҗаңниң или һәмдә йопурғида икки ешәк базисини қуруп, хам әшя мәнбәси мәсилиси түптин һәл болди. Ешәк териси завутимизни ешәк йелими хам әшяси билән тәминлисә, шәндоңда йәнә ешәк гөши һәм ешәк сүти мәһсулатини ишләш завут һәм шеркәтлири қурулуп қошлап мәнпәәткә игә болдуқ" дейилгән.

Һазир уйғур елида қурулған икки ешәк базиси доң е еҗав завутиниң бәш чоң хам әшя мәнбәсиниң әң асаслиқлири икән.

Демәк -2000йилидин бурунла йопурға шәндуң өлкисиниң ешәк мәһсулатлири хам әшя базисиға айланған икән. Тәңритағ ториниң -2006 йили -11 айниң -27 күнидики хәвиридин ашкарилинишичә йопурғида қурулған ешәк мәһсулатлири карханилири икки йүздин артуқ хитайниң ишқа орунлишиш мәсилисини һәл қилип йилиға оттура һесаб билән төт милйон йүән кирим қиливатқан икән. Бир кело ешәк сүтини деһқанлардин 10 йүәндин сетивалған болса, пишшиқлап ишләнгәндин кейинки ешәк сүти парашокниң бир келоси 570 йүәндин сетилидикән.

Ешәк шәндуңлуқ хитайларниң әң яхши көридиған йемәклики болуп улар " йәрдики ешәк гөши, әриштики әҗдирһаниң гөшигә баравәр"дәйдикән. Ешәк гөшиниң баһаси қой кала гөшиниң баһалиридин икки үч һәссә юқири икән.

Йопурға ешикигә хитайниң көзи чүшти

Йопурға ешикиниң сорти алаһидә сүпәтлик болуп, бойиму башқа җайларниң ешәклириниң бойидин алаһидә игиз.Һазирқи сортни йопурғулуқлар узун йиллардин бери йетиштүргән. Улар ешәкни пәқәт ишләпчиқириш һәм деһқанчилиқ қорали сүпитидә ишлитиду халас.Уни һечқачан өлтүрмәйду йимәйду.Уйғурлар йопурға ешикини күчлүк ишчан һайван, чидамлиқ, юваш ярдәмчи дәп тәриплисә, әмма ешәкни истимал қилидиған хитайлар болса йопурға ешикигә ешәкләрниң ичидики модел ешәк дәп нам бәргән болуп, улар йопурға ешикиниң гөши татлиқ, териси сүпәтлик, дорилиқ қиммити юқири, сүти көп дәп тәриплишидикән.

Уйғур ели хитай өлкилирини ешәк мәһсулати билән тәминләйдиған базиға айланғандин буян ешәкниң баһаси икки йил илгири җәрянидила он миң йүән әтрапида өрлигән. Ешәк йәрлик уйғурларниң деһқанчилиқ һәм турмушида кәм болса болмайдиған ярдәмчи болуп, ешәк баһасиниң барғанчә өрлиши деһқанларни әндишигә қоймақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт