Xitayda aliy mektep oqughuchilirining ishqa orunlishishi barghanséri tesleshmekte


2006.01.12

Xitay hökümet da'irilirining statistikisigha qarighanda, yéqinqi 5 yildin buyan xitayda aliy mektepni püttürgenlerning sani barghanséri éship méngip, 2000‏- yilidiki 1.7 Milyondin 2005‏- yilidiki 3 milyon 380 minggha yetken. Shuningdek bu yili aliy mekteplerni püttürgen oqughuchilarning 4 milyon'gha yétidighanliqi mölcherlenmekte. Bu, buningdin kéyinki ishqa orunlishish ehwalining téximu nacharlishidighanliqidin dérek béridu.

Perq köp emes

Amérikida xitayche chiqidighan dowéy agéntliqining melum qilishiche, xitayda aliy mektepni yéngi püttürüp chiqqan oqughuchilarning ayliq kirimi adettiki ishchilarning kirimidin chong perqlenmeydiken. Mesilen, shangxeydiki melum bir yük toshush shirkitide ishleydighan ishchining ayliq kirimi 800 yü'en iken, emma gherbiy shimal uniwérsitétini püttürgen bir oqughuchi shangxeyde éyigha 1000 som ayliq béridighan xizmet tapalisa xushal bolidighanliqini éytqan.

Xitayda aliy mektep oqughuchilirining xizmet tépishi néme üchün shunche teske toxtaydu? bu heqte toxtalghan béyjing tebi'iy pen we sana'et penliri uniwérsitétining proféssori xu shingdow, xitay aliy ma'aripining oqughuchi qobul qilish miqdarini ashurushining bir muhim seweb bolidighanliqini éytti:

"Xitay bu bir nechche yildin buyan oqughuchi qobul qilish miqdarini barghanséri ashurghanliqi üchün, aliy mekteplerni püttürgen oqughuchilarning sani aldinqi bir qanche yillarningkige qarighanda nechche hesse köp boldi. Shunga aliy mektepni püttürgen oqughuchilarning hetta magistirliq we doktorluq unwanini alghanlarningmu xizmet tépishi tes boliwatidu. Bu hazirqi qiyin bir mesile".

Jem'iyet éhtiyaji bilen mas qedemde emes

Amérika bo'ér uniwérsitéti iqtisad fakultétining proféssori jéng juyü'en xitay aliy ma'aripining kespiy qurulmisi bilen jem'iyet éhtiyajining mas qedemde bolmasliqimu buninggha bir seweb bolalaydighanliqini éytti:

"Sizning mektepte ügen'giningiz bilen jem'iyetning éhtiyaji mas kelmise, u chaghda sizning xizmet tépishingiz elwette teske chüshidu. Hazir xitayda soda we yuqiri pen-téxnikiliq sahelerde éhtiyaj chong. Shunga oqughuchilar kesp tallighanda choqum jem'iyet éhtiyajini yéqindin közitishi we bu heqte etrapliq izdishi kérek".

Ju jéngyü'en yene amérikidiki aliy mektepni püttürgen oqughuchilarning xizmet tépish ehwalidimu toxtaldi:

"Amérikidiki aliy mekteplerni püttürgen oqughuchilarmu elwette hemmisi yüzde yüz xizmet tapalmaydu. Ularning arisida texminen 70% i xizmetke orunlishlisa, qalghan 30% i magistirliq we doktorluq unwanini élish üchün dawamliq öginidu. Shundaqla ular bu jeryanda yene jem'iyetning éhtiyajigha qarap, kespige muwapiq özgertish kirgüzidu".

Xewerlerge qarighanda, xitayda aliy mekteplerni püttürgen oqughuchilarning texminen 35% i hökümet organlirida ishleshni xalaydiken. Shexsiy karxanilarda ishleshni xalaydighanlar bolsa peqet 1% ni igileydiken.

Proféssor xu shingdow, oqughuchilarning hökümet organlirida ishleshni yaxshi körishidiki seweb heqqide toxtilip, xitayda memuriy hoquq yenila bazar iqtisadigha köp arilishiwalghachqa, aliy mektep oqughuchilirining hökümet orunlirini bir qeder hoquqluq we muqim dep qaraydighanliqini éytti. U sözide yene, xitaydiki omumyüzlük jem'iyet keypiyatiningmu normal emeslikini eskertip ötti.

Uyghur élidiki ehwal téximu éghir

Xitaydiki omumyüzlük xizmetke orunlishish ehwalining yaxshi bolmasliqi bilen birge Uyghur élidiki aliy mekteplerni püttürgen oqughuchilarning ish tépishimu barghanséri tesliship ketken.

Radi'omizning heqsiz liniyisige téléfon qilghan Uyghur élidiki melum bir aliy mektepni püttürgen exmet isimlik biri, özining bir yildin buyan héchqandaq yerdin xizmet tapalmighanliqini, shunga hazir melum bir réstoranda kütküchilik qilip ishlewatqanliqini éytti. Emma u bizdin uning awazini radi'oda anglatmasliqimizni tewsiye qilghachqa, biz uning bilen ötküzgen söhbitimizni anglatmiduq.

Gérmaniyidiki dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit bu heqte toxtilip, Uyghur élidiki aliy mekteplerni püttürgen Uyghur oqughuchiliri xizmet tapalmaywatqan peytte, xitay hökümitining he dep ichkiridiki xitay oqughuchilarni her xil imtiyazlar bilen Uyghur élige kélip xizmet qilishqa qiziqturuwatqanliqini bildürdi.

Xewerde körsitilishiche, xitay ma'arip ministirliqi 11‏- qétimliq 5 yilliq pilanda, aliy ma'aripning kéngiyishini muwapiq derijide tizginlep, oqughuchi qobul qilish miqdarini azaytishqa teyyarliq körmekte iken. (Peride)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.