Истанбул 4 ‏- нөвәтлик хәлқара мусулман яшлар мунбири вә 5 ‏- июл үрүмчи қанлиқ вәқәси

Истанбулдики һолидәй меһманханисида 4 ‏- қетимлиқ хәлқара мусулман яшлар мунбири йиғини рәсмий башланди. 2009 ‏- Йили 7 ‏- айниң 15 ‏- күнидин 17 ‏- күнигичә 3 күн давам қилмақчи болған бу йиғин хәлқара яшлар мунбири тәшкилати тәрипидин уюштурулған болуп, йиғинға 75 дөләттин кәлгән 144 нәпәр яшлар вәкили қатнашти. Йиғинға "ортақ нишан йеңи бир дуня бәрпа қилиш" дәп нам берилгән.
Мухбиримиз арислан
2009-07-16
Share
helqara-yashlar-munbiride-Ablikimhan-Mahsum-305 2009 ‏- Йили 7 ‏- айниң 15 ‏- күнидин 17 ‏- күнигичә 3 күн давам қилмақчи болған, истанбулдики һолидәй меһманханисида ечилған 4 ‏- қетимлиқ хәлқара мусулман йашлар мунбири йиғинидин бир көрүнүш.
RFA Photo / Arslan

Йиғинға түркийә иқтисад вә җәмийәт тәтқиқат идариси башлиқи риҗаи қутан, саадәт партийиси рәиси нуман қуртулмуш, хәлқара яшлар мунбири тәшкилати рәиси һәсән битмәс, мусулман оқуғучилар бирләшмиси җәмийитиниң башлиқи мустафа таһһан қатарлиқ шәхсләр қатнашти.

Йиғинға йәнә, уйғур яшларға вакалитән шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң башлиқи һидайәтулла оғузхан башчилиқида бир һәйәтму тәклип билән қатнашти.
 
Йиғинда хәлқара яшлар мунбири тәшкилатиниң рәиси һәсән битмәс әпәнди вә түркийә саадәт партийисиниң рәиси профессор нуман қуртулмуш ечилиш нутуқи сөзлиди.

Йиғинда йәнә, шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң мәсуллиридин абдулһәкимхан мәхсум әрәб тилида сөз қилип уйғурларниң тарихини аңлатқандин кейин, уйғур дияриниң һазирқи сияси вәзийити болупму 5 ‏- июл үрүмчи қанлиқ вәқәси һәққидә мәлумат бәрди.

Йиғинда йәнә, хәлқара яшлар мунбири тәшкилатиниң рәиси һәсән битмәс әпәнди сөз қилип мундақ деди: "күндилик мәсилиләргә алақидар яшаватқан дуняға қарайдиған болсақ, әпсуслинарлиқ билән көз алдимизға келидиған мәнзирә шу. Қизил коммунист хитай, йерим әсирдин бири шәрқий түркистандики мусулман қериндашлиримизға қарита йүргүзүватқан зулумни көпәйтип, әң ахирқи икки һәптә ичидә һәддидин ешип зулум қилишни техиму күчәйтти. Әһвал бу һалда икән, бизләр мусулманлар шәрқий түркситанға ярдәм қилалмидуқ. Әпсуслинарлиқ билән биздин ярдәм күтүватқан қериндашлиримизға ярдәм қолимизни суналмидуқ."

Йиғинда саадәт партийисиниң рәиси профессор нуман қуртулмуш әпәнди сөз қилип ислам дөләтлириниң үрүмчидә йүз бәргән вәқәләргә сүкүт қилип туруватқанлиқини қаттиқ әйибләп мундақ деди: "бүгүнки күндә мусулманлар сияси аҗизлиқ ичидә яшимақта. Шәрқий түркистанда йүз бериватқан қәтлиамлар тоғрисида ислам дөләтлириниң рәислири бир җүмлә сөз қилмиди. Һечбир қәдәм басмиди. Мусулман дунясиниң яшлири чоқум шуни билиши лазимки, хәлқара мәсилиләргә хәлқаралиқ чарә тепиш лазим. Униңдин башқа һәл қилиш йоли йоқтур."

Биз бу йиғин җәрянида саадәт партийисиниң рәиси нуман қуртулмуш әпәнди билән уйғур мәсилиси һәққидә сөһбәт елип бардуқ.

Соал: нуман қуртулмуш әпәнди, түркийә баш министири рәҗәп тайип әрдуған хитайларниң уйғурларға қарита миллий қирғинчилиқ елип бериватқанлиқини баян қилғандин кейин, хитай даирилири тәһдит қилп, униңдин миллий қирғинчилиқ ипадисини қайтурувелишни тәләп қилди. Сиз саадәт партийисиниң рәиси болуш сүпитиңиз билән, чағлиян мәйданида сөз қилғанда хитайниң уйғур диярида, миллий қирғинчилиқ қиливатқанлиқини ипадилидиңиз. Бәлки хитай даирилири сизгиму тәһдит қилиши мумкин, сиз буниңға немә дәйсиз ?

Җаваб: биз өткәнки йиғиндиму сөзләп өттуқ, бүгүнки күндә шәрқий түркистанда йүз бериватқан бир миллий тоқунуш әмәс, шәрқий түркистанда йүз бериватқан етник қирғинчилиқ паалийити. Бир миллий қирғинчилиқтур вә бир диний қирғинчилиқтур. Йәни инсанлар уйғур түрклири болғанлиқи үчүн сестимлиқ һалда узун йиллардин бири давам қиливатқан айримчилиқ чекигә йәтти. Инсанлар оққа тутулди, йол оттурисида урулди. Дуканлири чеқилди, өйлиридә хатирҗәм туралмиди, немә сәвәбтин? бу адәмләр уйғур түрклири болғанлиқи үчүн, шу сәвәбтин бу бир миллий қирғинчилиқтур. Әлвәттә һөрмәтлик баш министирниң сөзлигини тоғра. Сөзләш биләнла купайә қилишқа болмайду, түркийә бу һәқтә чоқум актип бир рол ойниши вә бу хил мәсилиләрни хәлқара сәһнигә елип чиқиши керәк. Түркийә буни қилалайдиған дөләтләрдин бири.

Соал : һөрмәтлик рәис әпәнди, сизму уйғурлар үстидин миллий қирғинчилиқ елип берилди дегән ипадидә бундин кейинму чиң турамсиз?

Җаваб : әлвәттә шундақ. Бу очуқ ‏- ашкара миллий қирғинчилиқ. Бу миллий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн алди билән үч чоң тәшкилатни һәрикәткә атландуруш лазим. Йәни бирләшкән дөләтләр тәшкилати, ислам қурултийи тәшкилати, яврупа иттипақи, униңдин башқа йәнә, тәсири күчлүк бәзи дөләтләр бар, бу дөләтләр арқилиқ хитайға бир түркүм бесим қилғили болиду. Биз бәк әндишә қиливатқан бир иш бар, у болсиму хитай бу вәқә бизниң ички ишимиз, бу ишқа арилашқанларни өлүмгә һөкүм қилимиз, дәп елан қилди. У йәрдә миңларчә тутулғанлар бар. Бәзи рәқәмләргә қариғанда 5000 киши, башқа бир мәнбәләргә қариғанда техиму көп. Бәзи инсанларниң тутулған яки тотулмиғанлиқи техи ениқ әмәс. Бу сәвәбтин алдимиздики күнләрдә йүзләрчә бәлки миңларчә инсанларни өлүмгә һөкүм қилиш мәйданға чиқса, буниңдин йәни тәрәққий қилған дөләтләр, өзлирини мәдәнийәтлик һесаблайдиған дөләтләр номус қилмамду? дуняниң һәр қандақ бир йеридә бири өлүмгә һөкүм қилинса дуняни бешиға кйигән әркин дуня қәйәрдә? хитай очуқ сөзләватиду, буларни өлүмгә һөкүм қилимиз, дәп, биз хәлқара җәмийәтниң бесими астида сияси тәңпуңлуқни сақлиғили болиду дәп қараймиз. Түркийә буни қилалайдиған бир дөләт. Һөкүмәтниң һәрикәткә өтүп хитайға қарши бир дипломатийә һәрикити мәйданға чиқиришини үмид қилимән. Буни қилмақ мумкин болиду.

Соал :һөрмәтлик рәис әпәнди 5 ‏- июл үрүмчи қанлиқ вәқәси һәққидә баш министир әрдуғанниң һазирқи мәйданини купайә қилиду дәп қарамсиз?

Җаваб : яқ, купайә қилиду дәп қаримаймиз. Шуниң үчүн биз 11 маддилиқ бир һөҗҗәт чиқардуқ. Бу һөҗҗәттә түркийә парламентиниң мәхпий йиғин ечип бу мәсилини музакирә қилиши интайин муһим. Бу мәсилини хәлқара мәйданға елип чиқиш керәк. Униңдин башқа йәнә, сиясий панаһлиқ вә мусапирлар мәсилиси бар. Дуняда 30 ға йеқин дөләттә 100 миңдин артуқ уйғур мусапирлар бар, бу мусапирларниң әһвали қандақ болиду? болупму түркийидә яшаватқан 10 миңларчә уйғур қериндашлиримизға пуқралиқ салаһийити бериш керәк, түркийә буни қилалайду, бу һәқтә һечкимниң чәклимисигә учримайду.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт