Канада һөкүмити канададики хитай җасуслириға қарита тәдбир елип бармақчи


2006-04-17
Share
Австралийидики хитай дипломати чен йоңлин 2005-йили 4-июн күни австралийиниң сидний шәһиридә тйәнәнмиен вәқәсиниң 16 йиллиқ хатирә күнидә. Чен йоңлин хәлқара мәтбуатларға австралийидә 1000 дин артуқ хитай җасуслириниң барлиқини ейтқан иди. AFP

Канадада йеңи һөкүмәт иш бешиға кәлгәндин кейин, канада хитай мунасивәтлиридә көрүнәрлик өзгүрүшләр йүз бәрмәктә.

Алдинқи күни канада ташқи ишлар министири Péter Mackay хитай җасуслириниң канаданиң санаәт вә юқири пән-техника мәхпийәтликлирини оғрилаш вәқәлиригә интайин диққәт қиливатқанлиқини билдүрди.

Буниңдин бирқанчә күн илгири, канада һөкүмити хитай даирлириниң канададин импорт қиливатқан машина запчаслиридин юқири баҗ елип, дуня сода тәшкилатиға бәргән вәдисигә хилаплиқ қиливатқанлиқини әйиблигәниди. Униңдин башқа, тиәнәнмен вәқәси җәрянида тиәнәнмендики мав зедуңниң рәсимигә тухум етип, сия чачқанлиқи үчүн, узун йил қамақ җазасиға һөкүм қилинған вә җаза муддити тошқандин кейин, тайландқа қечип чиққан лу дечеңға канада һөкүмитиниң сияси паналиқ бәргәнлики, канада билән хитайниң мунасивитини җиддийләштүрүвәткәниди. Канада ташқи ишлар министириниң, хитай җасуслириниң канада юқири пән-техника ахбаратлирини оғурлаватқанлиқи һәққидики сөзлири отниң үстигә яғ чачқандәк болди.

Канада хитай җасуслирини бир тәрәп қилишта қәтий нийәткә кәлди

Канада ташқи ишлар министири Péter Mackay ниң билдүришичә, һазир канада һөкүмитиниң бу мәсилини хитай һөкүмитидин сорайдиған вә канададики хитай җасуслирини бир тәрәп қилидиған вақит йетип кәлгән. У мундақ дәйду:

Биз бу бишарәтниң көзлигән адресқа йетишини арзу қилимиз. Һәмдә хитай һөкүмитигә бу мәсилини ейтидиған мувапиқ вақит йетип кәлди, дәп қараймиз. Биз дөлитимизниң пән-техникисини қоғдашқа муһтаҗ.

Ташқи ишлар министири Péter Mackay ниң тәкитлишичә, канаданиң RIM исимлик ширкити тәтқиқ қилип ясиған, қолда көтүривалидиған e-mail әсвабиниң Blackberry йәни қара қулупник намлиқ запчисини хитай оғурлуқчә көчүп ясиған әмма улар бу запчасниң исмини қизил қулупник дәп атиған. Канададики бу ширкәт билән хитайниң лйәнтоң ширкити оттурисида бу мәһсулатниң әқли мүлүк һоқуқи мәсилисидә талаш- тартиш йүз бәргән.

Хитай җасуслири мәсилиси йеңи мәсилә әмәс

Канадада миңлиған хитай җасуслириниң паалийәт қиливатқанлиқи канадалиқлар үчүн йеңи хәвәр әмәс. Буниңдин илгири, либерал партийә һөкүмити һакимийәттики вақтида, әйни вақиттики өктичи партийә болған, консерватип партийиси бу мәсилини көтүрүп чиққан вә һөкүмәттин хитай җасуслириниң паалийитигә тәдбир қоллинишни тәләп қилғаниди.

Канаданиң дөләтлик телевизийә истансиси CTW ниң хәвиригә қариғанда, әйни вақитта консерватип партийиниң ташқи ишлар баянатчиси Stockwel Day, сабиқ баш министири Paul Martin ға хитай җасуслириниң канадада паалийәт қиливатқанлиқи мәсилисини хитайниң юқири дәриҗилик рәһбиригә йүзму-йүз ейтишқа һәйдәкчилик қилғаникән. Stockwel Day Һазир һөкүмәтниң аммиви бихәтәрлик министирлиқиниң министирлиқ вәзиписини өтимәктә. Шуңа консерватип партийә, һакимийәт бешиға кәлгәндин кейин, миңлиған хитай җасуслириниң канадада ахбарат оғурлаватқанлиқини қайта оттуриға қоюши, әҗәплинәрлик әмәс икән.

Хитай җасуслири канаданиң иқтисад вә дөләт бихәтәрликигә тәһдит салмақта

Канада хәвпсизлик оргининиң ашкарилишичә, хитайниң канададики җасуслири вә қулақлири тәхминән 1000дин ашидикән. Уларниң көплири зиярәтчи оқуғучи, пән техника алими вә содигәрләр икән. Улар канаданиң әң илғар пән техника ахбаратлирини оғурлайдикән.

Канада хәвпсизлик идарисиниң йиллиқ доклатлирида чәтәл җасуслириниң канаданиң өткүр техникисини, һәрби вә башқа мәхпийәтлики юқири болған учурлирини оғрилап, канаданиң дөләт хәвипсизликигә тәһдит йәткүзиватқанлиқи оттуриға қоюлмақта.

. Ташқи ишлар министири Péter Mackay хитай даирлириниң канадада сода җасуслиқи билән шуғуллиниватқанлиқидин шүбһилинишкә болмайдиғанлиқини көрситип "биз сода җасуслиқиға интайин көңүл бөливатимиз. Дәлил-испат вә доклатлардин көрүп туруптимизки, хитайниң сода җасуслири канадада җидди һәрикәт қилмақта", дәйду.

Канада хәвипсизлик идариси асия бөлүминиң сабиқ мәсули Michel Katsuya ниң билдүришичә, либерал партийә һөкүмити, хитайниң канадада сода җасуслиқи билән шуғуллиниватқанлиқидин хәвәрдар болсиму, амма улар хитай билән болған содини көздә тутуп, хитайни рәнҗитишни халимиған, амма сода мәхпийәтликлириниң давамлиқ оғурлиниши канадани интайин еғир иқтисадий зиянларға учратқан.

Katsuya Ниң тәкитлишичә, канаданиң һәр бир әқли мүлүк һоқуқи яки сода мәхпийәтлики оғурланғанда йүз милйонлап доллар зиян болған, миңлиған киши өз хизмәтлиридин айрилған.

Канада хәвипсизлик идарисиниң баянатчиси Barbara Campion болса, канаданиң чәтәл җасуслириниң һуҗумиға учраватқан аз сандики тәрәққи қилған дөләтләрниң бири икәнликини билдүргән.

Канада хитай мунасивәтлири бундин кейин йириклишиши мумкин

Алдинқи йили, австралийидә сияси паналиқ тилигән хитайниң юқири дәриҗилик дипломатийә әмәлдари чән йонлин, бихәтәрлик оргиниң хадими шавфең җүн вә канадада сияси паналиқ тилигән хитайниң юқири дәриҗилик әдлийә әмәлдари хән гуаң шең қатарлиқлар канадада 1000 дин ошуқ хитай җасусусиниң паалийәт елип бериватқанлиқини оттуриға қойғаниди.

Хитайниң отавадики баш әлчиханиси өз җасуслириниң канадада сода җасуслуқи билән шуғуллиниватқанлиқи һәққидики бу әйибләшләргә инкас қайтуруштин баш тартти. Амма мулаһизичиләрниң билдүришичә, канада баш министириниң хитай җасуслириниң канададики паалийәтлиридин әндишә қиливатқанлиқи һәққидики сөзлири отава билән бейҗиңниң мунасивитини җиддиләштүриветиши мумкин икән. (Камил турсун)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт