Сабиқ русийә җасусиниң сирлиқ өлүми

• 
  2006-12-04

• Мухбиримиз үмидварниң бу һәқтики мәлумати
• Download story audio

Русийә дөләт бихәтәрлик идарисиниң сабиқ хадими, әнгилийигә қечип келип панаһланған һәмдә әнгилийә пуқралиқини қобул қилған александир литвиненко 23-ноябир күни лондон университетиниң дохтурханисида ахирқи нәписини елиштин тохтиди. Дохтурлар литвиненкониң мәлум бир зәһәрлик мадда билән зәһәрләндүрүлгәнликини ениқлап чиққан шуниңдәк александир литвиненко өлүш алдида өзини владимир путинниң пәрдә арқисида туруп зәһәрлигәнликини ейтқан. Бу ишқа әнгилийә сақчи вә һөкүмәт даирилири алаһидә әһмийәт бәргән болуп, ғәрб мәтбуатлирида мәзкур мәхпий суйиқәст һәрикитиниң русийә президенти владимир путиниң орунлаштуруши билән болғанлиқи һәққидә көпләп йезишқа башлиған. Һәтта, йәнә владимир путинниң литвиненкони өлтүрүш буйруқиға қол қойғанлиқи һәққидиму учурлар тарқалған. Әнгилийә һөкүмити русийә һөкүмитидин бу делони ениқлашқа ярдәмлишишни тәләп қилған.

Әмма, русийә һөкүмити җүмлидин президент путин ғәрб дунясиниң мәтбуатлиридики мәзкур учурларни қәтий инкар қилған болсиму, бәрибир мәзкур мәсилини чөридигән һалда русийә билән ғәрб дөләтлири болупму явропа иттипақи арисида кәскинлик улғуюшқа йәни бәзи көзәткүчиләрниң йезиши бойичә алғанда йеңи соғуқ мунасивәтләр уруши башлинишқа йүзләнгән. Бу әһвал русийә җүмлидин путинниң образиғиму бәлгилик сәлбий тәсир көрсәткән.

43 яшлиқ литвиненко 24-ноябир күни русийә билән явропа иттипақи финландийидә алий рәһбәрләр йиғини ечиштин бир күни бурун өлгән болуп, у 2000-йили әнгилийигә қечип келип сиясий панаһлиқ тиләп, даим русийә һөкүмитини тәнқид қилған иди.

Сабиқ к г б хадими литвиненко өлүштин бурун путинни әйибләйдиған баянат елан қилған. Униң өлүми финландийидики мәзкур йиғинниң сөз темиси болғандин сирт йән путин ғәрб мухбирлириниң соаллириға дуч кәлгән.

Ғәрб мәтбуатлиридики учурлар

Литвиненкониң өлүмидин кейин әнгилийиниң Guardian, " күндилик хәвәрләр" қатарлиқ түрлүк атақлиқ гезит-җурналлири литвиненкониң өлүминиң сири һәққидә учурлар вә мақалиларни елан қилғанда уни президент путин билән бағлиғандин сирт йәнә путинниң қорал тутуп турған сүрәтлирини қошуп басқан. Йәнә бәзи хәвәрләрдә литвиненкониң русийә мәхпий органлири тәйярлиған әнглийидики бир қисим владимир путинға қарши русийиликләрни өлтүрүш тизимликидә өзиниң исмини көргәнликини баян қилинған.

Сүйқәстниң йип учи

Сабиқ русийә кгб хадими александир литвиненко зәһәрлинип балинистта җиддий қутулдурулуш арқилиқ һошиға кәлтүрүлгәндин кейин, өзиниң қандақ қилип зәһәрлинишкә учриғанлиқини сөзләп бәргән. У 1-ноябир күни лондондики бир рестуранда италийилик мәлум адәм билән учришип, униң билән тамақ йегән шуниңдәк униңға йеқинда чечән мәсилисини паш қилип мақалә язған русийә журналисти анна политковскаяниң өлтүрүлишигә аит муһим материялларни бәргән. Бирақ, бу адәм учришиш җәрянида һеч қандақ тамақ йемигән һәм әһвали бираз җиддий болған икән. Униңдин кейин у йәнә башқа икки нәпәр русийилик билән учрашқан болуп, буларниң бир униң үчүн тонуш йәнә бири натонуш адәм икән. У киши кремил сарийиниң сабиқ қоғдиғучилиридин икән. Литвиненко шуниңдин кейин бир саәт өтүп, һошсизлинип, дохтурханида җиддий қутулдурулған. Новәттә, әнгилийә сақчи даирилири мәзкур үч кишини издимәктә икән.

Русийә ахбарат органлири суйиқәстни тохтатқанлиқини ейтқан

Русийә агәнтлиқиниң учуридин қариғанда, киремил баянатчиси дмитрий бискоф русийә ахбарат органлири бундақ әһмийәтсиз ишқа қәтий арилашмайду. Дегән, русийә ташқи ахбарат топлаш идарисиниң баянатчиси сергей иваноп 1959-йили совет иттипақи чәтәлгә қечип кәткән украинийә милләтчиси бандирани суйқәст билән өлтүргәндин буян, сабиқ совет иттипақи вә русийиниң мундақ ишларни қилишни тохтатқанлиқини тәкитлигән.

Суйиқәст билән өлтүрүш кона адәт

Әнгилийә мәтбуатлири йәнә "башқиларниң тупрақлирида, башқиларниң пуқралирини өлтүрүштин ибарәт бу хил усулниң русийиликләрниң адәтләнгән усули икәнликини көпчилик яхши билиду" дәп бу вәқәгә баһа бәргән.

Тарихқа нәзәр салғинимизда, совет иттипақи дөләт бихәтәрлик оргининиң чәтәл туприқиға қечип берип панаһланған һәмдә совет иттипақи һөкүмитини тәнқид қилған кишиләрни сүйиқәст билән өлтүрүши кона адәт болуп, өткән әсирниң 20-йиллиридики граҗданлар уруши мәзгилидә сталинниң буйруқи бойичә чәт әлләргә қечип кәткән сиясий вә һәрбий әрбаблар өлтүрүлгән. Мәсилән, 1920-йили йәттә судин уйғур елиниң или вилайити тәвәсигә қечип кәлгән ақларниң қоманданлиридин генерал дутоп вә башқиларму суйдүңдә суйиқәст билән өлтүрүлгән. Униңдин кейин, сабиқ совет компартийә рәһбәрлиридин тротский мексикида совет к г б хадимлири тәрипидин өлтүрүп ташланған.

Һәтта, уйғурлар 1944-йилидин 1949-йилиғичә мәвҗут болған шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими, исһақбәг муноноп қатарлиқларниңму айропилан һадиси дегән нам астида сталин тәрипидин суйиқәст билән өлтүрүлгәнликини оттуриға қойишиду. ( Үмидвар)