Jumhuriyetchiler programmisi xitaygha a'it neziriyilerni öz ichige aldi


2004.08.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Amérika jumhuriyetchiler partiyisi wekiller qurultiyi -30awghust düshenbe küni nyo-york shehiride échilghan bolup, jumhuriyetchiler teripidin tüzüp chiqilghan partiye programma tizisi qurultayda yighin wekillirining awaz bérishi bilen maqullanmaqchi. Amérika jumhuriyetchiler partiyesining tor bétide élan qilin'ghan programma tizisining mezmunlirida, xitayni eyipleydighan we xitaygha anche dostane bolmighan söz ibarilermu bar bolup, programma tizisida yene, " amérikining asiyadiki asasliq riqabetchisi- xitay. Xitay bir erkin jem'iyet emes, shundaqla xitay hökümiti dölet ichide siyasiy köz qarishini ipadiligenlerni basturdi we chet'elde bolsa xoshna döletlerning muqimsizliqini keltürüp chiqardi. Xitay yene diniy erkinlikni boghushtin sirt, keng kölemde yoqitish xaraktérlik qorallarni kéngeytiwatidu" dep yézilghan.

Shundaqla uningda, teywenning musteqilliqigha qarshi turush mezmuni tilgha élinmay, amérikining, bir junggo pirinsipi köz qarishini étirap qilidighanliqi, lékin bu digenlik " bir junggo" pirinsipi özini étirap qilish digenlik bolmaydighanliqi körsitilgen. Amérika xémilton inistitotining hökümetshunasliq kespidiki profissori li chéng, jumhuriyetchiler partiyisining programma tizisida yoqiriqidek xitaygha anche dostane bolmighan mezmunlardin sirt, uningdiki asasliq diqqet qilishqa tégishlik mezmunning " xitay amérikining stratigiyelik hemkardishi emes belki sitratigiyelik riqabetchisi" digen köz qarash ikenlikini tekitlidi. Mezkür tizista yene, yaponiyining amérika menpe'etidiki orni alahide eskertilip, " yaponiye, amérikining hel qilghuch hemkardishi, shundaqla amérika-yaponiye birligi- asiyaning tinch, muqimliqi we güllinishining asasi" dep yézilghan.

Amérikining xitay bilen bolghan munasiwiti uzundin béri amérikidiki partiyiler arisida talash-tartish qilinip kéliwatqan mesililer bolup, jorj w bush textke chiqqandin kéyin, klinton yürgüzgen " amérikining xitay bilen bolghan stratigiyelik hemkarliq munasiwiti" ni özgertip " stratigiyelik riqabetchi munasiwiti" ni yolgha qoyghan idi. Teywen döletlik siyaset uniwérsitétining xelq'ara munasiwetler tetqiqat merkizi mudiri lin jéngyi, gerche bush 4 yil awal xitayni " stratigiyelik riqabetchi" dep atighan bolsimu, lékin emeliyette amérika bilen xitay bu bir nechche yillardin buyan bir qeder semimiy we qurulush xaraktérlik hemkarliq munasiwitini ornutup kelgenlikini bildürdi.

Li jéngyi ependi sözide yene, amérika bilen xitayning stratigiyilik munasiwitining intayin inchike bir mesile ikenlikini körsitip mundaq deydu: " bu ikki dölet choqum stratigiyilik munasiwette bolidu. Chünki bu xitay we amérika, pütün sherqiy asiyagha hetta dunyagha chétilidighan mesile. Shunga ular otturisida choqum stratigiyilik munasiwet bolishi kérek. Lékin bu munasiwet astida bezide riqabet bolidu, bezide ixtilap körilidu. Emma ixtilap qoralliq toqunushqa yétip barmaydu, chünki nurghun mesililer özlikidin bir terep qilinidu. Shunga ular otturisidiki munasiwetni hem riqabetchi hem hemkarliq munasiwiti dep qarashqa bolidu."

Xémilton inistitotining profissori li chéng, jumhuriyetchiler partiyisi bilen démokratlar partiyisining amérikining menpe'etige wekillik qilidighan ikki chong goroh ikenlikini, shunga partiye programmisining adette, hoquqtiki partiyining qarshi partiye bilen riqabetlishishtiki bir teshwiqat qorali hésablinidighanliqini bildürdi. U yene, jumhuriyetchiler partiyisi programmisining 3 xil mezmunni asas qilip meydan'gha kelgenlikini yighinchaqlidi. Birinchidin, amérikining soda we karxana gorohi xitayning bazirigha éhtiyajliq. Ikkinchidin, amérika herbiy da'iriliri ezeldin jumhuriyetchiler partiyisini qollap kelgen, uning üstige herbiy sana'ettiki éhtiyaj seweplik " xitay tehditi neziriyisi" meydan'gha chiqti. Üchinchidin, amérikining jenubidiki konsérwatip diniy küchler ezeldin, xitayning öz dölitidiki diniy erkinlikni boghush qilmishlirigha intayin narazi. Shunga partiye programmisida jumhuriyetchiler partiyisining konsérwatip idiyisi kirgüzülgen. Gerche partiye programmisi adette, hoquqtiki partiyining teshwiqat qorali hésablansimu, emma buningdin jumhuriyetchiler partiyisidiki yadroluq erbablarning amérika-xitay munasiwitige qandaq qaraydighanliqini körüwélishqa bolidu.

Düshenbe küni bashlan'ghan amérika döletlik jumhuriyetchiler partiyisi wekiller qurultiyi 4 kün dawam qilip -2 séntebir peyshenbe küni axirlishidighan bolup, bu arida nechche on minglighan kishi nyo-yorkta bush hökümitige qarshi namayish ötküzdi. Namayishchilar bush hökümitining nöwettiki siyasitini eyiplep, tinchliqni ilgiri sürüsh we aldi bilen dölet ichidiki mesililerni yaxshi bir terep qilish kéreklikini otturigha qoydi. (Peride)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.