Түркийидә шәрқий түркистан җумһирийәтлири хатириләнди


2006-11-13
Share
1944 – Йилдин 1949 – йилғичә мәвҗут болған шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәиси әхмәтҗан қасими.

11-Айниң 11-куни истанбулда 1933-йили 11-айниң 12-куни қәшқәрдә, 1944-йили 11-айниң 12-куни ғулҗида қурулған шәрқий туркистан җумһурийәтлириниң қурулуш йили мунасивити билән икки җумһурийәтни хатирләш йиғини өткүзүлди. Йиғин шеһитләрниң роһиға атап бир минутлуқ сүкүттә туруш вә 1933-йили қурулған шәрқий туркистан ислам җумһурийитиниң дөләт маршини оқуш билән башланди.

Йиғинға истанбулда паалийәт елип бериватқан шәрқий туркистан аммивий тәшкилатлириниң мәсуллири, туркийә аммивий тәшкилатлар бирликиниң баш секретари ибраһим мәтин әпәнди, пенсийигә чиққан генерал вәли күчүк әпәнди вә бәзи сиясий партийиниң мәсуллири шундақла түркийидә яшаватқан уйғурлардин болуп 400 әтрапида киши қатнашти.

Йиғинниң ечилиш мурасимида профессор, доктор султан мәһмут қәшқәрли, пенсийигә чиққан гәнәрал вәли күчүк, шәрқий туркистан вәхпи баш секретари һамут көктүрк, шәрқий туркистан мәдәнийәт вә һәмкарлиқ җәмийити башлиқи сейит тумтурк әпәндиләр сөз қилди. Йиғинниң ечилиш мурасимида соз қилған тракя университети оқутқучиси доктор султан мәһмут қәшқәрли әпәнди мундақ деди:

Һөрмәтлик қериндашлирим, бүгүн шәрқий туркистан хәлқиниң хитай басқунчилириға қарши елип барған қураллиқ қозғилаңлири нәтиҗисидә 1933-йили қәшқәрдә қурулған шәрқий туркистан ислам җумһурийити қурулғанлиқиниң 73, 1944 – йили қурулған җумһурийәтниң 63 йиллиқ хатирә күнидур. Бу күн пүтун дунядики шәрқий туркистан хәлқиниң байрам күнидур. Бу мунасивити билән һәрқайсиңларни вә пүтун дунядики шәрқий туркистан хәлқини йиғинни орунлаштурған 3 тәшкилат намидин тәбрикләймән. Бүгүнкидәк мубарәк күнимиздә ики җумһурийәтниң қурулушида шеһит болған пүтун шеһитлиримизни, шәрқий туркистан ислам җумһурийитиниң дөләт рәиси хоҗинияз һаҗи, баш министири сабит дамоллам, шәрқий туркистан җумһурийити армийиси баш шитаби башлиқи генерал мәһмут муһити вә пүтун дөләт рәһбәрлириниң роһи шат, ятқан йери җәннәт болсун. Шәрқий туркистан җумһурийитиниң рәиси әлихан төрә, баш министир әхмәтҗан қасим вә пүтүн сәпдашлирини чин көңлимиздин әсләймиз вә сеғинимиз. ятқан йери җәннәт болсун. Булар билән бирликтә пүтун өмрини шәрқий туркистан дәвасиға атиған мәсут сабир байкөзи, мәмәт имин буғра, әйса йүсүп алиптекин, полат кадири, зия сәмиди, һашир ваһиди, юсуп мухлиси, сабит абдурахман вә абдуруп мәхсумларни чин көңлимиздин әсләймиз. Улар бизниң көңлимиздә мәңгү яшайду. Ахирида мән йиғинимизниң мувапиқйәтлик болушини вә йеқин кәлгүсидә уйғур хәлқиниң әркинликигә елишишини үмид қилимән".

Кейин, шәрқий туркистан мәдәнийәт вә һәмкарлиқ җәмийити башлиқи сейит тумтурк әпәнди соз қилип бу хил хатирләш паалийити арқилиқ бир милләтниң қандақ қилип мустәқиллиққә еришидиғанлиқини биливалғили болидиғанлиқини ейтип мундақ деди:

Бу хил йиғинлар әлвәттә муһим, муһим болуш билән бирликтә шәрқий туркистанлиқлар тарихта қурулған дөләтлирини әсләш билән өзлирини қутулдуралмайду. Шәрқий туркистанлиқлар у тарихни тәкрар йезиши, тәкрар әркинлик күриши қилиши керәк. Униң вақти йетип кәлди. Мән шуни өкүнүш ичидә демәкчимәнки, түркийидә вә башқа түркий җумһурийәтлиридә турк дунясиниң бирлики тәкитлиниватқан болсиму, бу җумһурийәтләр уйғур қериндашлириға һесдашлиқ қилмиди. Һәтта уйғурларни хитайға тапшуруп бериш арқилиқ улардин мәнпәәт алди. Мана бундақ вәзийәттә биз чәтәлдики уйғурлар оз ара иттипақлишип хитайға қарши көишимизни күчәйтишимиз керәк. Угүнки бу йиғинни истанбулда паалийәт елип бериватқан 3 җәмийәт ортақлишип уюштурди. Бу иттипақлиқимизни әмәлгә ашуруштики бир башланғуч һесаблиниду. Шуңа уйғур хәлқиниң иттипақлиқи нәтиҗисидә қурулған бу ики җумһурийәтни әсләш билән бирликтә тарихтин савақ елип мустәқиллиқ көишимизни техиму әвҗигә чиқиришимиз керәк"

Пенсийигә чиққан генерал вәли күчүк әпәнди соз қилип мундақ деди:

"Мән немә үчүн бу йиғинға кәлдим. Бу йиғинниң темисида турк дегән исим болғанлиқи үчүн бу йәргә кәлдим. яни туркләрни алақидар қилидиған һәрқандақ мәсилә мениңму мәсиләмдур. Бүгүн дуняда 400 милйон түркий хәлқ бар. Уйғур мәсилиси пәқәтла уйғурларниң әмәс, бу 400 милйон нопусқа игә турк дунясиниң мәсилисидур. Шуңа мән уйғур мәсилисиниң турк җамаәтчиликигә яхши тонутулиши керәкликигә ишинимән. Биз иттипақ болған тәқдирдә йеқин келәчәктә уйғур турклири қурған 3-җумһурийәтни бирликтә тәбрикләшкә муйәссәр болимиз".

Кейин шаир зәйнурә өзтүрк ханим өзи язған бир шеирини оқуп өтти. Шәрқий туркистан көчмәнләр җәмийити, шәрқий туркистан һәмкарлиқ җәмийити вә шәрқий туркистан маарип һәмкарлиқ җәмийити ортақлишип уюштурған бу хатирләш йиғини хезирбәг ғәйрутуллаһниң шәрқий туркистан җумһурийити 62 йешида, доктор атавуллаһ шаһяриниң шәрқий туркистан ислам җумһурийити 73 йешида темилиқ илми мақалилирини оқуп өтти. Йиғин уйғур сәнәт номурлири билән аяқлашти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт