Türkiyide sherqiy türkistan jumhiriyetliri xatirilendi


2006.11.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
exmetjan-bash.jpg
1944 – Yildin 1949 – yilghiche mewjut bolghan sherqiy türkistan jumhuriyitining re'isi exmetjan qasimi.

11-Ayning 11-kuni istanbulda 1933-yili 11-ayning 12-kuni qeshqerde, 1944-yili 11-ayning 12-kuni ghuljida qurulghan sherqiy turkistan jumhuriyetlirining qurulush yili munasiwiti bilen ikki jumhuriyetni xatirlesh yighini ötküzüldi. Yighin shéhitlerning rohigha atap bir minutluq sükütte turush we 1933-yili qurulghan sherqiy turkistan islam jumhuriyitining dölet marshini oqush bilen bashlandi.

Yighin'gha istanbulda pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy turkistan ammiwiy teshkilatlirining mes'ulliri, turkiye ammiwiy teshkilatlar birlikining bash sékrétari ibrahim metin ependi, pénsiyige chiqqan général weli küchük ependi we bezi siyasiy partiyining mes'ulliri shundaqla türkiyide yashawatqan Uyghurlardin bolup 400 etrapida kishi qatnashti.

Yighinning échilish murasimida proféssor, doktor sultan mehmut qeshqerli, pénsiyige chiqqan general weli küchük, sherqiy turkistan wexpi bash sékrétari hamut köktürk, sherqiy turkistan medeniyet we hemkarliq jem'iyiti bashliqi séyit tumturk ependiler söz qildi. Yighinning échilish murasimida soz qilghan trakya uniwérsitéti oqutquchisi doktor sultan mehmut qeshqerli ependi mundaq dédi:

Hörmetlik qérindashlirim, bügün sherqiy turkistan xelqining xitay basqunchilirigha qarshi élip barghan quralliq qozghilangliri netijiside 1933-yili qeshqerde qurulghan sherqiy turkistan islam jumhuriyiti qurulghanliqining 73, 1944 – yili qurulghan jumhuriyetning 63 yilliq xatire künidur. Bu kün pütun dunyadiki sherqiy turkistan xelqining bayram künidur. Bu munasiwiti bilen herqaysinglarni we pütun dunyadiki sherqiy turkistan xelqini yighinni orunlashturghan 3 teshkilat namidin tebrikleymen. Bügünkidek mubarek künimizde iki jumhuriyetning qurulushida shéhit bolghan pütun shéhitlirimizni, sherqiy turkistan islam jumhuriyitining dölet re'isi xojiniyaz haji, bash ministiri sabit damollam, sherqiy turkistan jumhuriyiti armiyisi bash shitabi bashliqi général mehmut muhiti we pütun dölet rehberlirining rohi shat, yatqan yéri jennet bolsun. Sherqiy turkistan jumhuriyitining re'isi elixan töre, bash ministir exmetjan qasim we pütün sepdashlirini chin könglimizdin esleymiz we séghinimiz. Yatqan yéri jennet bolsun. Bular bilen birlikte pütun ömrini sherqiy turkistan dewasigha atighan mes'ut sabir bayközi, memet imin bughra, eysa yüsüp aliptékin, polat kadiri, ziya semidi, hashir wahidi, yusup muxlisi, sabit abduraxman we abdurup mexsumlarni chin könglimizdin esleymiz. Ular bizning könglimizde menggü yashaydu. Axirida men yighinimizning muwapiqyetlik bolushini we yéqin kelgüside Uyghur xelqining erkinlikige élishishini ümid qilimen".

Kéyin, sherqiy turkistan medeniyet we hemkarliq jem'iyiti bashliqi séyit tumturk ependi soz qilip bu xil xatirlesh pa'aliyiti arqiliq bir milletning qandaq qilip musteqilliqqe érishidighanliqini biliwalghili bolidighanliqini éytip mundaq dédi:

Bu xil yighinlar elwette muhim, muhim bolush bilen birlikte sherqiy turkistanliqlar tarixta qurulghan döletlirini eslesh bilen özlirini qutulduralmaydu. Sherqiy turkistanliqlar u tarixni tekrar yézishi, tekrar erkinlik kürishi qilishi kérek. Uning waqti yétip keldi. Men shuni ökünüsh ichide démekchimenki, türkiyide we bashqa türkiy jumhuriyetliride turk dunyasining birliki tekitliniwatqan bolsimu, bu jumhuriyetler Uyghur qérindashlirigha hésdashliq qilmidi. Hetta Uyghurlarni xitaygha tapshurup bérish arqiliq ulardin menpe'et aldi. Mana bundaq weziyette biz chet'eldiki Uyghurlar oz ara ittipaqliship xitaygha qarshi kö'ishimizni kücheytishimiz kérek. Ugünki bu yighinni istanbulda pa'aliyet élip bériwatqan 3 jem'iyet ortaqliship uyushturdi. Bu ittipaqliqimizni emelge ashurushtiki bir bashlan'ghuch hésablinidu. Shunga Uyghur xelqining ittipaqliqi netijiside qurulghan bu iki jumhuriyetni eslesh bilen birlikte tarixtin sawaq élip musteqilliq kö'ishimizni téximu ewjige chiqirishimiz kérek"

Pénsiyige chiqqan général weli küchük ependi soz qilip mundaq dédi:

"Men néme üchün bu yighin'gha keldim. Bu yighinning témisida turk dégen isim bolghanliqi üchün bu yerge keldim. Yani turklerni alaqidar qilidighan herqandaq mesile méningmu mesilemdur. Bügün dunyada 400 milyon türkiy xelq bar. Uyghur mesilisi peqetla Uyghurlarning emes, bu 400 milyon nopusqa ige turk dunyasining mesilisidur. Shunga men Uyghur mesilisining turk jama'etchilikige yaxshi tonutulishi kéreklikige ishinimen. Biz ittipaq bolghan teqdirde yéqin kélechekte Uyghur turkliri qurghan 3-jumhuriyetni birlikte tebrikleshke muyesser bolimiz".

Kéyin sha'ir zeynure öztürk xanim özi yazghan bir shé'irini oqup ötti. Sherqiy turkistan köchmenler jem'iyiti, sherqiy turkistan hemkarliq jem'iyiti we sherqiy turkistan ma'arip hemkarliq jem'iyiti ortaqliship uyushturghan bu xatirlesh yighini xézirbeg gheyrutullahning sherqiy turkistan jumhuriyiti 62 yéshida, doktor atawullah shahyarining sherqiy turkistan islam jumhuriyiti 73 yéshida témiliq ilmi maqalilirini oqup ötti. Yighin Uyghur sen'et nomurliri bilen ayaqlashti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.