Kwébékning kanadaning ichidiki dölet, dégen salahiyetke érishishi musteqilliq üchün bashqan bir qedemmu?


2006-11-28
Share
Kwébék musteqilchilirining rehbiri Gilles Duceppe 2006 – yili 9 – yanwar küni montré'alda . AFP

Kanada parlaménti bügün konsérwatip partiyisi hökümitining bash ministiri Stephen Harper ning kwébék (Quebec) ning döletlik ornini étirap qilidighan teklip layihisini 16 awazgha qarshi 266 awazning qoshulushi bilen maqullidi. Buning bilen kanada, kwébékning kanada fédératsiyiside qélish sherti bilen, uning döletlik ornini étirap qildi.

Harper Hökümiti kubéb musteqilliq dolqunining aldini élish üchün bu teklip lahi'ini otturigha qoyghanliqini eskertse, qarshi turghuchilar bu teklip layihisi kwébék musteqilchilirige ilham béridu, dep qarimaqta. Musteqilliqni teshebbus qilidighan kwébék guruhi partiyisi bu teklip layihisining maqullinishini özlirige xelq'ara sorunlarda musteqil awazini anglitish pursiti ata qilidighanliqini ilgiri sürmekte.

Kanada axbarat wastiliri bügün Harper hökümitidiki xitay neslidin bolghan bir ministirning bu teklip layihisige naraziliq bildürüp istipa bergenlikini xewer qildi. Kanada bash ministiri Stephen Harper parlaméntta konsérwatip partiyisi hökümitining kwébékni kanada fédéral séstimisi ichidiki bir milli dölet, dep étirap qilidighanliqini jakarlidi.

Kwébék shitati kanadadiki yer kölimi eng chong, adem sani eng köp shtattur. Asasliqi fransuz tilida sözlishidighan bu shitat uzundin beri kanadadin ayrilishni teshebbus qilip kelmekte. Harper Ning bildürüshüshiche, u, konsérwatip partiyisi hökümitining kwébékni kanada federal séstimisi ichidiki bir milli dölet dep qaraydighanliqi heqqidiki teklip layihisini parlaméntning maqullishigha sun'ghan.

Kwébék kanada ichidiki milli dölet, emma musteqil dölet emes

Mutexessisler buni kwébékning musteqilliq yolida basqan muhim bir qedimi, dep bahalimaqta. Konsérwatip partiyisi hakimiyet sirtidiki waqtida kwébékning musteqilliqige qarshi turghan partiyilerning biri idi.

Stephen Harper Parlaméntning towen palatasida qilghan sözide " kwébék kanada ichidiki milli dölet. Kwébék birlikke kelgen kanadaning ichidiki bir döletmu? buning jawabi shundaq, kwébék musteqil döletmu ? buning jawabi elwette yaq" dédi. U sözide, kwébékliklerning kanada dölitini qurush we uni tereqqi qildurush jeryanida özige xas qimmet qarishini yaratqanliqini we özlirige xas medeniyiti we tilini qoghdighanliqini tekitlidi.

Bu ikki terepning siyasi jehette kélishishining mehsuli

Konsérwatip partiyisi hökümitining bu teklip layihisi parlaménttiki öktichi partiyilerdin libéral we yéngi démokratlar partiyelirining qollishigha érishti.. Parlaménttiki yene bir öktichi partiye - kwébékning musteqilliqini teshebbus qilidighan kwébék guruhi partiyisi bu teklip layihisidiki kwébék kanadaning ichidiki milli dölet, dégen maddigha kwébék nöwette yenila kanadaning terkiwide turmaqta, dégen sözni qoshushni telep qildi.

Kwébék musteqilchilirining rehbiri Gilles Duceppe deslepte, Harper ning bu teklipige kwébékning siyasi teqdirige peqet kwébékliklerla qarar béreleydu, dep jawap bergen bolsa, kéyin bu teklip layihisi kanadaning siyasi jehette basqan dadil bir qedimi, shundaqla kwébék musteqilliq herkiti teshebbuschilirining ghelibisi dep ijabiy baha berdi.. Bu teklip layihisige qarshi turghuchilar bolsa Stephen Harper ni döletni parchilash bilen eyiplimekte.

Amérika birleshme agéntliqi kanadadiki chong gézitler Harperning kwébékning teqdiri heqqidiki bu sözlirige ijabiy baha bériwatidu, dep xewer qilsa, en'giliye radi'o shirkiti bolghan BBC Stephen Harper bölünüshni teshebbus qilidighan kwébék guruhi partiyisi kwébékning musteqil dölet ikenlikini étirap qilishni teshebbus qilidighan teklip layihisini parlaméntqa sunushtin bir kün burun, teshebbuskarliq bilen bu teklip layihisini otturigha chiqirip, bir xeterning aldini aldi, dep baha berdi.

Kwébékning musteqilliqigha alahide diqqet qiliwatqan fransiye axbarat agéntliqi we fransuz tilidiki “La Press” gézitliri bash maqala élan qilip, Harper ning bu sözlirini tarixi xarektérlik ilgirilesh, dep bahalidi. Fransuz tilida sözlishidighan kwébék 1980 we 1995-yilliri musteqilliq mesilisini omumi xelqning awazigha qoyghanidi.

1980 Yilidiki awazgha qoyushta musteqilchilerning awazi 40. 44%, qarshi awaz 59. 56% Bolghan bolup, netijide musteqilchiler meghlup bolghanidi. 1995 - Yilidiki awazgha quyushta bolsa, yérim pirsentke yetmigen intayin az perq bilen yene musteqilchiler utturup qoyghanidi..

Kwébék xelqi bilen Uyghur xelqining siyasi telepliri oxshiship kétidu

Fédéral hoquqlardin behrimen boliwatqan kwébék bilen aptonomiye hoquqi bérilgen Uyghur aptonom rayuni melum jehettin siyasi oxshashliqlargha ige, lékin kwébékni aptonomiyening obyékti bolghan fransuzlar idare qiliwatqan bolsa, Uyghurlar Uyghur aptonom rayunining asasliq hakimiyet orunliridin siqip chiqirilmaqta hetta Uyghurlarning tilimu cheklenmekte.

Uyghur siyasi herikitining rehbiri rabiye xanim yawropagha qilghan sepiride kwébékte toxtap ötkinide, bu ikki siyasi tüzülme we bu ikki rayon heqqidiki perqler heqqide toxtilip mundaq dégenidi:

"Men montré'algha kélip, öz tili, öz yéziqi, öz medeniyiti we özining örüp- adetliri bilen yashawatqan bextlik xelqlerni körüp shinjang Uyghur aptonom rayonidiki tili, medeniyiti cheklen'gen, kishilik hoquqliri depsende qilin'ghan Uyghurlarni bu yerdiki fransuzlar we hindi'anlar bilen sélishturdum. Bu xelqler bu zéminning igisi bolghanliqi üchün bexitke, alahide imtiyazgha érishiptu. Amma Uyghurlar zemin igisi bolghanliqi üchünla zulumgha, milli tazilinishqa uchrimaqta.

Kanada kwébékning musteqilliqini étirap qilishqa axiri mejbur bolidu

Jüme küni parlaménttiki munaziride kwébék guruhining rehbiri Gilles Duceppe "döletning ichidiki dölet" teklip layihisini qollap mundaq dédi:

"Kanada hökümitining tunji qétim kwébékning döletlik ornini étirap qilghanliqi bizni intayin xoshal qildi. Bundin kéyin bashqa döletlermu bizni qollaydu biz kwébékning musteqilliqi üchünla köresh qilsaq, kanada kwébékning musteqil dölet ikenlikini axiri étirap qilidu:.

Kanada chiqidighan libéral qarashtiki Toronto Star géziti Stephen Harper ning sözlirini ot üstige yagh chachqanliq, dep atidi. Bu gézit Harper ning bomba xarektéridiki bu sözliri hergizmu kwébék musteqilliq küchlirining telipini qanduralmaydu. Hetta bu ulargha döletni parchilash pursiti yaritip béridu. Harper Ning aqilane bolmighan bu sözliri bölgünchi küchlerning yürikini téximu yoghinitidu, dep yazdi.

Buningdin ilgiri libéral partiyining rehberliridin Michael Ignatieff kwébékning fransuz medeniyiti we tarixining kanadaning bashqa yerlirige oxshimaydighanliqini we kanada asasi qanuni boyiche kwébékning musteqil döletlik ornining étirap qilinishi kéreklikini bildürgenidi.

Konsérwatip partiyisi hökümiti bash ministiri Stephen Harper teripidin otturigha quyulghan bu teklip layihisining öktichi partiyiler teripidin alqishlinishi bu layihining parlaméntta maqullinishining signali iken.

Mulahizichiler kwébék guruhi partiyisining kwébékning musteqilliqi mesilisini yéqinda yene bir qétim omumi xelqning awazigha qoyidighanliqini ilgiri sürmekte.

Kwébék guruhi 308 kishilik kanada parlaméntidiki 51 orunni igiligen bolup, kanadadiki üchünchi chong partiye hésablinidu. Kwébék shtatida hazir 200 etrapida Uyghur yashaydu. (Kamil tursun)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet