Kanada - xitay munasiwetliri we hüseyin jélil mesilisi

Kanada Uyghur puqrasi hüseyin jélilning xitay da'iriliri teripidin mejburiy tutqun qilinip, özbékistandi'in xitaygha élip kétilgenlikige 4 yildin artuq waqit bolup qaldi. Hazir uning ürümchidiki 2 - türmige qamalghanliqi melum.
Muxbirimiz gülshen abduqadir
2010-07-02
Share
Huseyin-Jelil-305.jpg Hüseyin jélilning türmige kirishtin burunqi süriti.
RFA File

Hüseyin jélilning hazir kanadada yashawatqan ayali kamile xanimning bildürüshiche, xitay da'iriliri uning qeshqerdiki 70 yashliq anisi bilen achisining uni 4 ‏ - ayda bir qétim yoqlishigha ruxset qilghandin bashqa, u heqqide héchqandaq bir ilgirilesh bolmighan.

Hüseyin jélil mejburiy halda özbékistan da'iriliri teripidin xitaygha qayturulghan eyni chaghda, bu weqege kanada bash ministiri stéwén xarpér intayin jiddiy qarighan we bayanat élan qilip, "men puqralirimning kishilik hoquqini dollargha tégishmeymen" dégen idi.

Stéwén xarpérning bu keskin meydani özlirining kélechek teqdirini xelq'ara qanun - nizam we kishilik hoquq yolliridin izdewatqan dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghurlarni intayin ümidlendürgen idi shundaqla eyni chaghda kanada xelqimu köp milletlik kanadaning yéngi bir ezasi sanalghan Uyghurlarni hüseyin jélil mesilisi arqiliq tonighan idi.

Xitay kanadaning Uyghur puqrasi hüseyin jélilni mejburiy élip kétip türmige tashlighandin buyanqi 4 yilgha nezer salidighan bolsaq, kanadada köp özgirishler boldi. Mesilen, kanada hüseyin jélil mesilisi we buninggha yandash xitay kishilik hoquq xatirisining yaxshi emesliki qatarliq mesililerni nezerde tutqanliqi sewebidin, xitay bilen kanada munasiwetlirige xitay‏ - kanada diplomatik munasiwet ornatqan 40 yildin buyan körülüp baqmighan soghuqchiliq chüshti.

Kanada bash ministiri stéwén xarpér bultur xitayda ötküzülgen olimpik tenheriket yighinigha qatnishishni ret qildi. Kanada metbu'atlirida, hetta kanada parlaméntida kanadaning Uyghur puqrasi hüseyin jélilning xitay yürgüzüwatqan kishilik hoquq depsendichilikining qurbani bolup kétiwatqanliqi heqqidiki munaziriler dawamliship turdi. Kanada tibet rohani dahisi dalay lamagha kanadaning pexriy puqraliq salahiyitini berdi. Xitay terepning kanadada élip bériwatqan téxnika jehettiki oghriliq setchiliki pash boldi. Kanada terep xitay edliye sistémisidiki qalaymiqanchiliqlargha keskin pozitsiye bildürdi. Stéwén xarpér Uyghurlarning meniwiy anisi rabiye qadir xanimni qobul qildi.
 
Emma, kanada soda sahesining "kanada xitaydin ibaret bundaq chong bir bazarni qoldin bérip qoymasliqi kérek" deydighan chuqan ‏ - sürenliri arisida, kishilik hoquq bir qedem arqigha chékinishke mejbur boldi.
Kanada-Xitay-nefit-soda-kelishimi-305.jpg
Süret, 2009 - yili 18 - mart küni, kanadaning xitaydiki bash elchixanisida élip bérilghan "xitay - kanada néfit - gaz sahesidikiler ögünüsh kürsi" din bir körünüsh.
www.capc.cn Din élindi.

Ötken yili dékabirda harpérning xitaygha qaratqan ziyariti jeryanida qilghan "xitay tereqqi qiliwatqan dölet uning énérgiyige éhtiyaji bar, kanada mol yer asti we yer üsti bayliqlirigha ige bir dölet, xitayning néfit, tebi'iy gaz we énirgiyige bolghan her qandaq éhtiyajini qamdiyalaydu " dégen bir éghiz gépi bilen kanada ‏ - xitay otturisidiki qar, muzlar érip ketti. Xitay kanadaning albérta qatarliq néfit we tebi'iy gaz zapisi köp ölkilirige taza meblegh sélishqa bashliwidi, kanada terep xitaydin import qilinidighan néfitchilik saheside ishlitilidighan turbilargha qarita chégra béjini ashuruwetti. Közetküchiler xitay ‏ - kanada munasiwetlirini birde homiyip, birde külümsirep qoyidighan munasiwet dep qarimaqta.

Bu qétim xitay re'isi xu jintawning kanada ziyariti jeryanida ley changshin mesilisi tilgha élin'ghan bolsimu, emma hüseyin jélil mesilisi tilgha élinmidi.

Kanada ‏xitay bilen bolghan soda miqdarini 2015 - yilighiche 60 milyard dollargha chiqiridighanliqi heqqide soda kélishimi imzalidi. Xitay kanada bilen bolghan soda munasiwetliride, eslidiki éksport qilidighan dölettin, import qilidighan döletlik ornigha ötken bolup, bundin kéyin kanadaning söngeksiz kala göshlirini xitaygha import qilish kélishimnamisi imzalidi.

Torontoda sana'etleshken 20 dölet aliy derijilikler uchrishishi boluwatqan künlerde kanadaning Uyghur puqrasi, hüseyin jélilning xanimi kamile xanim ziyaritimizni qobul qildi.

Bu qétim xarpér xitaygha qarita qolini nahayiti keng échiwetti, hetta xitaygha muhit bulghinishining aldini alidighan yéshil énérgiye téxnikisinimu béridighanliqini bildürdi. U xitaygha qolini keng échiwétish bilen birlikte yene, dawamliq tekitlep kéliwatqan kishilik hoquq qimmet qarishini untup qalmidi. U 24 - iyun ottawada ötküzülgen xu jintawni kütüwélish murasimida qilghan sözide, xitay bilen bolghan soda munasiwetlirining dunyaning qanun prinsipliri we démokratiye kishilik hoquq qimmet qarishi boyiche élip bérilidighanliqini tekitlidi.
 
Közetküchiler kanadani yipni uzun qoyuwétip, béliqni qarmaqqa ilmaqchi déyishmekte.
Xu-jintaw-Stephen-Harper-305
Süret, 24 - iyun, kanada bash ministiri stefén xarpér xitay prézidénti xu jintawgha sowgha teqdim qiliwatqan körünüsh.
AFP Photo

Sana'etleshken 20 dölet aliy derijilikler uchrishishi we xu jintawning kanada ziyariti harpisida, kanadadiki xelq'ara kechürüm teshkilati bashchiliqidiki Uyghur, tibet we falun'gung qatarliq 10 nechche teshkilat birlikte kanada bash ministiri xarpérge xet yézip, uningdin xu jintaw bilen uchrashqanda hüseyin jélil mesilisini otturigha qoyushni telep qilghan. Xarpérmu ulargha jawab bérip, bu mesilini choqum xu bilen sözlishidighanliqini bildürgen.

Bu heqte kanada Uyghur jem'iyitining re'isi ruqiye turdush xanimmu qarashlirini otturigha qoydi.

Harpérning resmiy bolmighan sorunlarda hüseyin jélil mesilisini tilgha alghan ‏ - almighanliqi melum emes.  Analizchilar, kanadaning xitayni" öyining ishikini yoghan échiwétip, andin uni bir bulunggha qistap qoyuwatqanliqi " ni, bu yol bilen xarpér hökümitining xitayni özi kütken kishilik hoquq yoligha bashlawatqanliqini analiz qilmaqta.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet