Amérikiliq alimlar kanadada Uyghur dawasi heqqide qimmetlik pikir ‏- teklipler berdi

Amérika jorj washin'gton uniwérsitéti proféssoriUyghurshunas shan robért we kanadagha ziyaretke kelgen amérikiliqUyghurshunas alimlar Uyghur dawasi heqqideqimmetlik pikir ‏ - tekliplerni berdi.
Muxbirimiz gülshen abduqadir
2010-04-15
Share
Urumchi-weqedin-keyinki-kochida-Uyghurlar-305 Youtube Din élinghan bu sürette, 2009 - yili 18 - iyul küni, ürümchining melum kochisida birnechche chirayi sulghun uyghurlarning körünüshi.
Youtube Din élindi.

Shan robérts bilen indi'ana uniwérsitéti proféssori gardnér bowingdon uzun yillardin buyan Uyghurlar we ularning hazirqi siyasi,iqtisadi hemde ijtima'i ehwali heqqide köp izdinishlerde bolup kéliwatqan we bu heqte köpligen ilmiy maqaliler élan qilghan alimlardin ibaret. Yéqinda ilmiy doklatlarda bolush üchün kanadagha kelgen bu alimlar ziyaritimizni qobul qilip Uyghur dawasigha nisbeten qimmetlik pikir ‏ - tekliplerni berdi.

Amérika jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas shan robért ependi 1989 - yilidin étibaren merkizi asiyada, bolupmu qazaqistan, özbikistanlarda Uyghur medeniyiti we tili tetqiqati bilen shughullinip kéliwatqan bolup, u 20 yilliq Uyghur tetqiqati jeryanida Uyghur medenyitige a'it nurghunlighan qimmetlik ilmiy maqalilerni yézip, xelq'araliq ilmiy muhakime yighinlirida oqidi we xelq'araliq gézit, jurnallarda élan qildi.

Ziyaritimizni qobul qilghan Uyghurshunas proféssor shan özining Uyghur dawasi heqqidiki istratégiyilik pikir ‏ - tekliplirini otturigha qoyup mundaq deydu:

"Chet'ellerdiki Uyghurlar,Uyghur dawasini peqet dölet erbapliri we siyasi'onlarghila anglitish bilen cheklinip qalmay belki, téximu köpligen döletlerdiki xelqlerge anglitishi kérek , bashqa milletler bilen bolghan munasiwetni téximu yéqinlashturup Uyghur mesilisini xelq'araliq bir mesilige aylandurush üchün tirishchanliq körsitishi kérek

Mesilen , amérka, kanada, yawrupa we bashqa döletlerde mexsus, bashqa milletlerge Uyghur dawasini anglitidighan guruppilarni qurushi, bu guruppilar qerellik halda shinjangda boluwatqan ehwallarni,siyasi weziyetni we kishilik hoquq depsendichiliklirini dawamliq toxtimastin anglitip turushi kérek. Uyghur dawasi bir adem yaki bir qanche ademning üstige yüklinip qalidighan ehwalni özgertip, chet'ellerdiki barliq Uyghurlar xuddi xrist'an misyunérliridek toxtimastin,üzlüksiz halda teshwiq qilish we Uyghurlar ehwalini bildürüsh ishini sebir ‏ - taqet bilen élip bérishi lazim. Bu méning Uyghur dawasi heqqide otturigha qoyidighan 1 - istratégiyilik pikir ‏ - teklipim.

Yene bir jehettin, Uyghur teshkilatliri we dunyaning her qaysi jayliridiki qurulghusi Uyghurlarni qollash teshkilatliri xelq'aradiki ishchilarning hoquq menpe'etini qoghdaydighan teshkilatlar bilen yéqin alaqe ornitip,shinjang Uyghur aptonom rayonidin xitay ölkilirige yötkep ishlitiliwatqan Uyghur yashlirining ehwali we ular duch kéliwatqan qanunsiz qilmishlarni bu teshkilatlargha waqti ‏ - waqtida anglitip turushi kérek. Bu tedbir xitayning Uyghur yashlirini töwen ma'ash bilen éghir emgekke sélishini shuningdek a'ilisidin ayrip tili we medenyiti oxshimaydighan xitay ölkilirige mejburiy élip bérip, xitay fabrikilirida ishlitishini tosup qélishta intayin muhim ehmiyetke ige. Bu méning Uyghur dawasi üchün béridighan ikkinchi bir istratégiyilik pikir ‏ - teklipim.

Uyghur teshkilatliri yene, xelq'aradiki her qaysi uniwérsitétlarda Uyghurlarni qollaydighan oqughuchilar uyushmilirini qurup chiqishi lazim. Anglashlargha qarighanda, kanadadiki her qaysi uniwérsitétlarda yerlik kanadaliqlarning tibetlerni qollaydighan oqughuchilar teshkilatliri bar iken. Bu ishlarni teshkillesh xizmitini tibetke erkinlik situdéntlar teshkilati köz üstige alghan iken. Uningdin bashqa, hazir dunyaning her qaysi jaylirigha jaylashqan 615 dangliq uniwérsitétta studéntlar tibetni qollash teshkilatliri mewjüt bolup, tibet mesilisini anglitish xizmitini asasen tibet bolmighan oqughuchilar öz üstige alghan iken. Bundaq tibet bolmighan milletlerning tibet mesilisini dunyagha anglitishi tibet dawasining dunyagha téz kéngiyishide muhim rol oynighan. Uyghur teshkilatlirimu bu yolni tutsa , méningche bolghanda, Uyghur dawasining xelqaragha tonulushida yéngi qedem bésilghan bolidu dep qaraymen , bu méning 3 - istratégiyilik pikir ‏- teklipim."

Amérika indi'ana uniwérsitéti yardemchi proféssori Uyghurshunas gardinér bowingdon chet'ellerdiki Uyghurlarning öz medeniyiti, tili we örp - adetlirini saqlap qélishta ching turushliri kérekliki heqqide teklip bérip mundaq deydu:

"Tashqi dunyadiki Uyghurlarning ehwali bilen shinjangdiki Uyghurlarning ehwali tüptin oxshimaydu. Shinjangdiki Uyghurlarning erkin pikir qilishi, siyasi jehettin teshkillinishi we medeniyet jahettin özini namayen qilishi shundaqla diniy pa'aliyetliri xitay hakimiyiti teripidin qattiq cheklen'gen. Tashqi dunyadiki Uyghurlar shinjangdiki Uyghurlargha qarighanda köp jehettin qolayliqlargha ige bolup, erkin pa'aliyet élip baralaydu. Shunga méning tashqi dunyadiki Uyghurlargha béridighan pikir - teklipim dunyadiki kishilik hoquq we démokratiye yolliridin toluq we ünümlük paydilinip Uyghur dawasini xelq'aralashturush bilen birlikte, chet'ellerde öz tili, medeniyiti we örp ‏ - adetlirini saqlap qélishta ching turushliri kérek."

Uyghurshunas gardinér bowingdon Uyghurlarni tetqiq qilish üchün bir nechche qétim ürümchige barghan bolup, u yerde Uyghur tili ügen'gen. U hazir Uyghur tilini rawan sözleydu.

Uyghurshunas shan robértmu Uyghur tilini pishshiq bilidighan bolup, bultur ürümchide 5 - iyul qirghinchiliqi yüz bergendin kéyin, u bu weqening heqiqiy mahiyiti heqqide washin'gton pochtisi qatarliq chong gézitlerde maqaliler élan qilghandin bashqa, xelq'araliq chong radi'o we téléwizorlarningmu ziyaritini qobul qilip, nöwettiki ehwalini xelq'ara ja'ama'etchilikke anglitip kelmekte.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet