Qazaqistanda Uyghur hökümet bash ministiri bolushi mumkinmu?


2007-01-09
Share

Kérim mesümop. Neshr hoquqi http://www.massimov.kz Da

Énérgiye bayliqlirini sétish bilen iqtisadiy tereqqiyati bashqa sabiq sowét ittipaqi jumhuriyetlirige qarighanda téz boluwatqan qazaqistan jumhuriyitining rehbiri nursultan nazarbayéw 9-yanwar küni hökümet bash ministirliq wezipisige 41 yashliq kerim mesümopni tewsiye qildi. Chünki, düshenbe küni bash ministir daniyal exmetop wezipisidin istipa bergen bolup, uning iltimasini nazarbayéw testiqlighandin kéyin, qazaqistan hökümitige yéngidin bir ademni bash ministirliqqa teyinlesh kérek boldi. Prézidént nazarbayéwning kerim mesümopni bash ministirliqqa tewsiye qilishi birdinla xelq'ara metbu'atlarning diqqitini jelp qildi hemde bir qisim metbu'atlar uning Uyghur millitidin ikenlikini eskertti.

Nazarbayéw hökümetni almashturushi mumkin

Qazaqistan ottura asiya rayonidiki mol énérgiye zapisigha ige memliket. Uning yéqinqi yillardin buyanqi iqtisadiy tereqqiyati bolupmu énérgiye zapaslirini sherq we gherbiy liniyiler boyiche sétishni tézlitishi jümlidin xitaygha néfit aqquzush turuba liniyisi arqiliq néfit ékisport qilishidin kéyin xelq'ara énérgiye istratégiyichiliri mezkur döletke diqqet qilishqa bashlidi.

8-Yanwar küni qazaqistan bash ministiri daniyal exmetop wezipisipidin istipa bergendin kéyin, közetküchiler nursultan nazarbayéwning ichki kabinét özgertishi élip bérip, tashqi we ichki siyasette yéngidin tengshesh yürgüzüshni pilanlawatqan bolushi mumkinlikini otturigha qoyushti. Bolupmu, 9-yanwar küni prézidént nazarbayéw mu'awin bash ministir kerim mesümopni bash ministirliq wezipisige teyinlesh heqqide parlaméntqa tewsiye qilghandin kéyin téximu köp tehlillerning peyda bolushini keltürüp chiqardi.

Qazaqistanning xitaygha qaratqan siyasiti bilen munasiwetlik

Qazaqistan metbu'atlirining uchurliridin qarighanda, nursultan nazarbayéw tewsiye qilghan kerim mesümop, xitayda oqughan, xitay tilini we xitay mesililirini yaxshi bilgen mutexessis bolup, u 90-yillarda béyjing we wuxen qatarliq sheherlerdiki aliy mekteplerde xitay tili hem qanun ögen'gen. U yene bir mezgil qazaqistanning ürümchi we shang gang qatarliq jaylarda turushluq soda wekili bolghan.

Qazaqistanning almuta shehiride yashaydighan siyasetshunas qehriman ghojemberdining qarishiche, u iqtisadiy istratégiye mesililirini yaxshi bilidighan küchlük mutexxesistur. Qazaqistan bilen xitayning soda-iqtisadiy hemkarliq mesililiride kerim mesümop rehbiri wezipilerni ötigen bolup, u nursultan nazarabayéwning xitay ishliridiki muhim meslihetchiliridin birige aylan'ghan.

Amérika awazi radi'osining uchuridin qarighanda, moskwa xelq'ara munasiwetler inistitutining professori guséyéwning qarishiche, nursultan nazarbayéw téxi yéqindila xitayni ziyaret qilip, bir qatar kélishimlerge qol qoydi shuning bilen bir waqitta u yene xitaygha tutushidighan ikkinchi néfit aqquzush turubisi hemde tebi'iy gaz turubisi yasashqa qoshuldi. Uning xitay ziyariti qazaqistanning xitay bilen bolidighan iqtisadiy, siyasiy we énérgiye hemkarliqlirining muhim bir qisimi bolup, shunga u xitayni yaxshi bilidighan mesümopni bash ministir qilishni xalighan.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi guséyéwning pikrige asasen qoshulidighanliqini bildürsimu, biraq kerim mesümopning mezkur yuqiri hoquqqa teyinlinishining ichki we tashqi ikki tereplik sewebtin ikenlikini körsetti. Uning qarishiche, kerim mesümop prézidéntning otturanchi küy oghlining guruhi yeni néfit sahesige munasiwetlik ademdur.

Lékin, qehriman ghojamberdining tekitlishiche, nazarbayéw burundinla daniyal exmetopni tenqid qilghan bolup, bash ministirini almashturush qazaqistanda da'im bolup turidighan ishtur, exmetopning hoquqtin kétidighanliq xewiri ötken yili meydan'gha chiqqan. Kerim mesümopni bash ministirliqqa qoyush emeliyette qazaqistanning ichki qismidiki qebililer yeni "üch yüzi" hem yurtlarning hoquq mesilisige munasiwetlik bolup, egerde uning Uyghur ikenliki rast bolsa, u chaghda u hakimiyet talishidighan héch qaysi "yüzige" tewe emes adem bolidu. Emma, u iqtisadni yaxshi bilgen adem bolsimu, emma uning musteqil bir siyasiy meydani bolushi yoq bolushi mumkin.

Kerim mesümop Uyghurmu?

Rus analizchisi xilupinning maqaliside körsitilishiche, kerim mesümop qazaq emes, yeni Uyghurdur. Uningdin bashqa yene azadliq radi'osining uchuridimu mesümopning Uyghur ikenlikini körsitilgen. Biraq qehriman ghojamberdi bu heqte toxtilip, mesümopning buningdin bir qanche yil ilgiri "karwan" géziti muxbirining ziyaritini qobul qilghanda, muxbirning "siz Uyghurmu?" dégen so'aligha, "yaq men qazaq " dep jawab bergenliki. Uning Uyghurluqining mexpiy ish ikenliki, emma, uning Uyghurlardin ikenliki we xitayda oqughanliqi heqqide gepler barliqini otturigha qoydi. Lékin, uning éytishiche, kerim mesümopning Uyghur bolush bolmasliqi Uyghurlar üchün beribir, u qazaqistan hökümitining siyasitini ijra qilidu.

Merkiziy asiya döletliri jümlidin qazaqistanning xitay bilen bolidighan iqtisadiy munasiwetliri qoyuqlashqanséri, Uyghurlarning siyasiy heriketlirige selbiy tesir peyda bolidighanliqini ilgiri sürgen qehriman ghojamberdi ependi qazaqistan prézidéntining qazaqistanni yéqin kelgüside dunyadiki iqtisadiy tereqqi qilghan 50 döletning birige aylandurush üchün heriket qilidighanliqini bildürgenlikini eskertip, nazarbayéwning bu pilanni emelge ashurushta mesümopqa tayinishni oylashqan bolushi mumkinlikini körsetti.

Qazaqistanda Uyghurlardin muhim erbablar yétiship chiqqan

Qazaqistan hökümitining sanliq melumati boyiche alghanda, bu jumhuriyette 300 minggha yéqin Uyghur yashaydu (emeliyette san buningdin köp bolushi mumkin). 20-Esirning 20- 30-60-yillirida Uyghurlardin köpligen yuqiri derijilik rehbiri kadirlar yétiship chiqip, sabiq qazaqistan ittipaqdash jumhuriyitining aliy rehbiriy orunlirida xizmet qilghan. Mesilen, Uyghur kommunstliridin abdulla rozibaqiyéw 20-30-yillarda qazaqistanning muhim yuqiri derijilik rehberlik wezipilirini aqturghan bolup, u, ilgiri kéyin ministirliq wezipilirini hem qizil orda, yette su oblastliq partiye komitétlirining bash sékritariliq wezipilirini béjirgen.

Isma'il tahirop qazaqistan partiye we ma'arip orunlirida yuqiri rehberlik wezipilerde bolghan, eliyéw bolsa, uzun yillar ministirliq wezipisini aqturghan.

Ötken esirning 60-yillirigha kelgende, Uyghurlardin isma'il yüsüpow moskwa teripidin qazaqistan kompartiyisining birinchi sékritariliq wezipisige teyinlinip, uda ikki yil mezkur ittipaqdash jumhuriyetni birinchi nomurluq shexs süpitide bashqurghan idi. Isma'il yüsüpow qazaqistan'gha rehber bolghan waqit xrushéw rehberlikidiki sowét ittipaqi bilen maw zédong bashchiliqidiki xitayning ziddiyetliri yuqiri pellige chiqqan dewr bolup, közetküchiler isma'il yüsüpowning qazaqistan'gha rehberlik wezipisige teyinlinishining sowét ittipaqining xitaygha we Uyghurlargha qaratqan siyasiti bilen munasiwetlik ikenlikini otturigha qoyushidu. (Ümidwar)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet