Keshmir mesilisi we Uyghur dawasi‏ (2)

Keshmir qedimdin tartip, sherqiy türkistanning sirtqa échilghan éghizi, tashqi soda merkizi bolghandin sirt, dölet xéyim xeterge düch kelgen ehwalda, chet'ellerge séghinidighan we chet'ellerdin yardem alidighan arqa hoylisi bolush rolini oynap kelgen idi.
Muxbirimiz erkin tarim
2010.02.12
Keshmir-xeritisi-305.jpg Süret, keshmirning süni hemradin tartilghan xeritisi.
http://en.wikipedia.org Din élindi.

Emma 1949 - yilidin kéyin bu yol tosulup qalghan. Bu yol qandaq tosulup qalghan ? keshmir mesilisi qandaq bir mesile ? uning hel bolmasliqidiki seweb néme? hel bolghan teqdirde Uyghur dawasigha qandaq tesir körsiter? dégen'ge oxshash so'allargha jawab tépish üchün, bu heqte tetqiqat élip bériwatqan azadjan bughra ependi bilen söhbet élip barduq. U, xitay hökümitining keshmir mesilisige bunchiwala köngül bolushidiki asasiy sewebning sherqiy türkistan we tibet mesilisi tüpeyli ikenlikini, keshmir mesilisi hel bolsa sherqiy türkistan dawasigha köp paydisi bolidighanliqini ilgiri sürdi.

Ishghaliyette turuwatqan herqaysi keshmirlerning siyasiy salahiyiti

Hindistan öz kontrolluqi astidiki jammu we ladax rayonini "jammu keshmir" dégen nam bilen hindistanning bir azad shtatigha aylandurdi. Bu rayon'gha özining ichki ishlirini özliri bir terep qilish, öz aldigha ayrim asasiy qanuni bolush qatarliq bir türküm fédéral heq hoquqlarni bergendin bashqa yene, keshmirning sirtidiki hindilarning keshmirdin zémin sétiwélishigha qet'iy ruxset qilmasliq, sirttin kelgen hindilarni keshmir nopusigha almasliq, rayonning özige xas ayrim bayriqi bolush hemde öz aldigha ayrim qanun chiqirish kéngishi bolush qatarliq mexsus qanunlarnimu maqullidi.

Jammu keshmirning rayonluq hökümet re'isi hindistan teripidin belgilinidu, bash ministir we rayonluq ministirlar komitéti jammu keshmirdiki herqaysi partiyiler teripidin saylam bilen belgilep chiqilidu. Hindistan peqet rayonluq hökümet re'isi turghuzush we chégra mudapi'esi bilen jem'iyet amanliqini qoghdash ishlirigha mes'ul bolidu, buningdin bashqa yene, keshmirde hindistanning pul birliki küchke ige hésablinidu.

Pakistan bolsa, özige qarashliq keshmir rayonida "azad keshmir" nami bilen öz aldigha mexsus asasiy qanuni bolghan, emma herbiy ishlar jehette pakistan'gha tayinidighan ayrim bir döletni qurup bergen bolup, bu döletni dunyada hazirghiche héchbir dölet étirap qilghini yoq. Pakistan'gha qarashliq azad keshmirning siyasiy salahiyiti asasen dégidek shimaliy qibris (siprus) türk jumhuriyitining siyasiy salahiyiti bilen oxshiship kétidu. Azad keshmirning öz aldigha ayrim bayriqi bolghandin sirt, jumhur re'is we bash ministir saylamliri ötküzilidu, rayonluq ministirlar kabénti bilen azad keshmir hökümitimu pütünley keshmir xelqi teripidin saylam arqiliq teshkillep chiqilidu. Biraq chégra mudapi'esi bilen jem'iyet amanliqi pakistan teripidin qoghdilinidu we pakistanning pul birliki küchke ige hésablinidu.

Her ikki keshmirning siyasiy salahiyitini bir birige sélishturghanda, gerche nurghun jehetlerde oxshiship kétidighandek qilsimu, emma pakistan terepni "téximu keng heq hoquq bergen" déyishke bolidu. Shunga keshmir xelqi gerche musteqil ayrim dölet bolushni arzu qilsimu, yenila pakistanni özige nisbeten ishghaliyetchi düshmen qatarida emes, belki dost we yardemchi dölet qatarida köridu. Chünki birinchidin pakistan bilen din we medeniyet oxshashliqi bar, ikkinchidin pakistan keshmirliklerning jammu keshmirde élip bériwatqan azadliq körüshini qollap quwwetlewatqan birdin bir dölet hésablinidu. Mesilining del mushu teripi "xelq bilen hökümet otturisidiki qoralliq toqunushlar néme üchün pakistan'gha qarashliq keshmir rayonida yüz bermey, hindistan'gha qarashliq jammu keshmirdila yüz béridu?" dégen so'algha yéterlik jawab dégili bolmisimu, melum jehettin toluqlima bolalisa kérek.

Xitayning ishghaliyiti astidiki keshmirge, yeni aqsaychin'gha kelsek, keshmirlikler eyni chaghdila pütünley qoghlap chiqirilghan bolup, u rayonlargha bingtu'en bilen bir türküm Uyghur déhqanlar yerleshtürülgen. Xitayning ishghaliyiti astidiki aqsaychin rayoni hazir yérining munbetliki bilen sherqiy türkistanning jenubidiki muhim térilghu bazilirining biri bolup hésablinidu.

Keshmirning sherqiy türkistan bilen bolghan munasiwiti

Keshmir, tarixning nurghun dewrliride türkiy xelqler bilen, bolupmu sherqiy türkistan bilen öz ‏ - ara gireliship ketken bir rayon. Chünki kushan we aqhun impratorluqliridin bashqa yene, se'idiye xanliqi dewridimu keshmirning bir qisim rayonliri xanliq teripidin bashqurulghanliqi we uzun tarixtin buyan keshmir xelqi bilen sherqiy türkistan xelqining öz ‏ - ara inaq qoshna, uruq tughqan bolup yashap kelgenliki melum. Qisqartip éytqanda, keshmirlikler bilen sherqiy türkistan xelqining medeniyet jehette oxshashliqi we uzaq tarixliq yéqin rishte munasiwiti bar. Bu munasiwet taki xitay ishghaliyitige qeder üzülmey dawam qilip kelgen bolup, keshmir, sherqiy türkistanning sirtqa échilghan éghizi, tashqi soda merkizi bolghandin sirt, dölet xéyim xeterge düch kelgen ehwalda, chet'ellerge séghinidighan we chet'ellerdin yardem alidighan arqa hoylisi bolush rolinimu oynap kelgen idi.

Mesilen: 1868 - yilliri yaqupbegning telipige bina'en osmaniye xelipiliki teripidin ewetilgen yardemchi qoshunmu déngiz yoli arqiliq aldi bilen bumbaygha kelgen, andin quruqluq yoli bolghan ladax arqiliq qeshqerge kélip, xitayning tajawuzchiliqigha qarshi urushqa yardem bergen idi. Yéqinqi dewrdimu muhemmed imin bughra, eysa yüsüp aliptékin qatarliq möhterem rehberlirimiz bashchiliqidiki nurghun mujahidlar ladax arqiliq keshmirge bérip, andin türkiye, se'udi erebistan, pakistan we afghanistan qatarliq döletlerge yerleshken. Hetta nurghunlighan mujahidlirimiz wetendin köp yiraqlap kétishni xalimay, teyyarliq pütken haman weten'ge qaytip kirip, xitayning tajawuzchiliqigha qarshi urush bashlash meqsitide keshmirde olturaqliship qalghan idi.

Démek, keshmir, istratégiye jehette sherqiy türkistan'gha nisbeten qandaq muhim ehmiyetke ige rayon hésablansa, xitayning sherqiy türkistandiki we tibettiki ishghaliyitini mustehkemliyelishige nisbetenmu yene shundaq intayin muhim ehmiyetke ige rayon hésablinidu. Shunga xitay 1950 - yilidin bashlapla özining qanche ming yilliq en'eniwiy neyrengwazliqini ishqa sélip, hindistan bilen pakistanni öz ‏ - ara kalla soqushturush arqiliq topilangdin toghach oghrilashta keshmir mesilisini eng muhim kozur qatarida suyi'istémal qilip kelmekte.

Xitayning keshmirge qilghan hujumining arqa körünüshi

Xitayning keshmirge hujum qilishida bir qanche türlük sewebler bolup, buning ichide eng muhim we asasliq orunda turudighini gi'o'istratégiylik we gi'opolitikiliq ikki xil sewebtin ibarettur.

Gi'o'istratégiylik sewebke kelsek, birinchidin, ladax rayonining hindistanning shimaligha, sherqiy türkistan, tibet, népal we butan qatarliq jaylarning del otturisigha jaylashqanliqi, ikkinchidin, bu rayonning himalaya taghliridin ibaret dunyadiki eng égiz tagh tizmilirigha ige ikenliki, shunglashqa bu rayon hindistanni shimaldin kélidighan tehditlerdin mudapi'e qilishta qandaq zor ehmiyetke ige hésablansa, xitayning sherqi türkistandiki we tibettiki ishghaliyitini saqlap qalalishidimu we sirttin kélidighan tehditlerdin özini mudapi'e qilalishidimu yene shundaq intayin muhim istratégiyilik ehmiyetke ige hésablinidighanliqi, üchinchidin, intayin murekkep tagh tizmiliri tüpeylidin téxiche xitay bilen bolghan chégra siziqi belgilenmigenliki we bu boshluqtin bolushigha nep élishni uzundin buyan qestlep yürgen xitay hökümitining hindistan bilen pakistan otturisidiki ziddiyettin paydilinip, keshmirni yutuwélishtin ibaret kéngeymichi buzuq idé'ologiysining rol oynighanliqi idi.

Bashqiche qilip éytqanda, xitay kommunistik hakimiyiti qurulghandin kéyin bu rayonni jenubiy asiyagha kéngeymichilik qilish yolidiki deslepki ötkel yaki tunji baldaq qatarida körgen idi. Démek, ladax rayoni xitaygha nisbeten kéngeymichilik qilishtiki muhim derwazigha aylan'ghan bolsa, hindistan'gha nisbeten döletni mudapi'e qilidighan intayin küchlük sépil bolush roligha ige idi.

Keshmirning gi'opolitikiliq orni

Hindistan bilen pakistan otturisida chiqqan keshmirni talishish urushi xitayni intayin söyündürüwetken chong karametlerning biri bolghan idi. Chünki gherbning kommunizmgha qarshi asiyadiki ikki muhim ittipaqdéshi we aldinqi sep bazisi bolghan bu ikki döletning öz ‏ - ara toqunush patqiqigha pétip qélishi, xitayning jenubiy asiyagha qaratqan kéngeymichi siyasitige nisbeten tapqili bolmas ésil pursetni yaritip bergen idi. Shunga xitay pursetni ching tutup, öz derdi bilen aran turghan pakistandin qet'iy xatirjem halda sherqiy türkistan'gha tézlik bilen bésip kirdi.

Aridin uzun ötmey amérikining chawshen urushi bilen aldirash ikenlikini ghenimet bilgen xitay hökümiti 1950 - yili 7 - öktebirde, 30 ming kishilik qoshun bilen tibetning sherqiy qismidin bésip kirishke bashlidi. (Bu yerde, xitayning tibetke bésip kirishte, keshmirning tibet bilen tutishidighan aqsaychin rayonini atlap ötüshni tallighanliqi alahide diqqet qilishqa erziydu. Buni xitayning hindistan'gha qaratqan "tomur tutush hiylisi" yaki keshmirge qilinidighan kéyinki hujumning deslepki ipadisi déyishke bolidu) hindistan bu ishqa süküt qilghan bolsimu, emma tibetning xitaylar teripidin ishghal qilinishigha süküt qilip turmidi we 1950 - yili 31 - öktebir küni xitay hökümitige nota tapshurup, tibetning ishghal qilinishi hindistanning menpe'etige éghir ziyan salghanliq bolidighanliqini bildürdi. Bu ish tüpeyli hindistan bilen xitay munasiwiti intayin yérikleshti. Tibetning rohaniy lidéri dalay lama derhal hindistan bilen alaqe ornitip, panahliq tilesh niyiti barliqini bildürdi. Biraq hindistan bash ministiri néhro dalay lamagha waqtinche tibette turiwérishni tewsiye qilip, xitaygha nisbeten éhtiyat yüzisidin yumshaq siyaset tutushtin ibaret tarixi bir xataliqni sadir qildi.

Xitay hindistandin kélidighan xewptin bir az xatirjem bolghandin kéyin, sherqi türkistan bilen tibettiki mustebit hakimiyitini mustehkemlesh we xitaygha qarshi küchlerni tazilashqa qarap yüzlendi. Bu mezgillerde idé'ologiyilik ixtilaplar tüpeylidin xitayning sowit ittipaqi bilen bolghan munasiwiti yiriklishishke bashlidi.

1959 - Yili martta tibetning rohaniy lidiri dalay lama nurghun ademliri bilen hindistan'gha qéchip chiqip panahliq tilidi. Sherqi türkistandimu, "muhemed imin bughra bilen eysa yüsüp aliptékin tagh arqisigha nahayiti chong qoshun toplaptu, pat yéqinda bésip kirip xelqni xitayning ishghaliyitidin qutuldurudiken" dégen sözler keng tarqilishqa bashlidi. Bundaq bir weziyette hindistanning keshmir rayonigha hujum qilish xitaygha nisbeten intayin muhim yadroluq ehmiyetke ige halgha kélip qalghan idi. Chünki bu hujum arqiliq bir tereptin hindistan'gha, bir tereptin sowit ittipaqigha heywe qilghili, yene bir tereptin hindistan'gha bésim ishlitip, midirlimas halgha keltürgili, ichki jehette yerlik xelqning sirttin kütüwatqan ümidlirige zerbe bérip, chet'el bilen alaqe ornitish yolini üzüp tashlighili bolatti. Shunga mawzédungmu 1962 - yilliq urush qilish buyriqida, "bu urush arqiliq dölitimizni 30 yil bixeterlikke ige qilalaymiz," dep telim berdi. Shuning bilen 1962 - yili öktebirde bashlan'ghan hujum saq 5 ay dawam qildi we netijide xitay keshmirning ladaxtiki aqsaychin rayonini ishghal qildi. Shu yili dékabirda yeni hindistan bilen urush qiliwatqan mezgilde, pakistan bilen chégra siziqi belgilesh kélishimi tüzüp, pakistan'gha qarashliq keshmirning beltistan rayonigha tewe shaksgam wadisini ("keshmir mesilisi toluq hel bolghan'gha qeder xitay kontrolliqida tutup turidu" dégen shert bilen) pakistandin ötküzüwaldi. Kéyin sowit ittipaqi bilen amérikining hindistan terepte turghanliqini körgen hiyliger xitay hökümiti weziyetning özige ziyanliq boluwatqanliqini hés qilip, derhal öz aldigha urush toxtatqanliqini élan qildi.

Keshmir mesilisining birdin ‏- bir charisi musteqilliqtur

Eslide birleshken döletler teshkilati teripidin 1948 - yili élan qilin'ghan hindistan bilen pakistan otturisida urush toxtitish bayanamisida mesilini keshmir xelqining awazigha qoyush shert qilin'ghan idi. Hetta hindistanning tunji bash ministiri lal néhromu 1947 - yili 27 ‏ - öktebirde pakistan bilen en'gliyining bash ministirlirigha yollighan 402 nomurluq télégrammisida "bizning dawamliq tekrarlaydighan ashkara köz qarishimiz ‏- mesilining xelqning hör iradisi bilen hel qilinishidur, biz bu qarashta mehkem turimiz" dégen. Andin 1947 - yili 31 - öktebirde pakistan bash ministirigha yollighan 3 télégrammisidimu, "keshmir mesilisini keshmirliklerning özlirige qoyup bérish lazim. Bu yalghuz hökümitimizningla emes, belki pütün dunyaning we keshmir xelqining wedisidur" dégen idi.

Lal néhro 1952 - yili hindistan parlaméntida qilghan sözide bolsa, "keshmir mesilisini eger awazgha qoyush arqiliq hel qilsaq, keshmir xelqning bizge qitilmaydighanliqi éniq, biz buningdin heqiqeten azab hés qilimiz, biraq meyli qanchilik achchiq yutushqa, hetta asasiy qanun'gha özgertish kirgüzüshke toghra kelgen ehwaldimu, biz bergen bu wedimizdin yanmasliqimiz lazim. Keshmir mesilisini dunya tinchliqi üchün keshmir xelqining hör iradisi bilen bir terep qilish lazim" dégen idi.

Emma bundaq qilghanda pakistan bilen xitayning tesiri astidiki döletke aylinip qilishidin ensirigen hindistan bu wedisini 63 yildin buyan téxiche ishqa ashurup baqmidi.

Menche hazir del waqti keldi. Hindistan b d t ni we gherb démokratik ellirini yénigha alghan halda saylam ötküzüp, xitay bilen pakistanning tesiri astida qalmaydighan shekilde ayrim musteqil keshmir dölitini dunyagha keltürüshi lazim.
 
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.