Mutexessisler xitay wekilining b d t kishilik hoquq yighinida sözligen milliy mesile heqqidiki sözini toghra tapmidi

Jenwede échiliwatqan b d t kishilik hoquq yighinida xitay wekili Uyghur we tibetlerning hoquqi qoghdiliwatqanliqini ilgiri sürüp, 5‏-iyul weqesining milliy toqunush ikenlikini ret qilghan.
Muxbirimiz erkin
2011-03-21
Share
5-Iyul-Urumqi-namayishidin-bir-korunush-305.jpg Süret, ürümchide yüz bergen 5 - iyul ténchliq namayishidin bir körünüsh bolup, yash uyghur oqughuchilirining quruq qol shuar tawlap namayish qiliwatqan körünüshi.
RFA Anglighuchiliri teminligen.

B d t kishilik hoquq kéngishining jenwede échiliwatqan yighinining ötken heptilik muzakiriside az sanliq milletler mesilisi muzakirige qoyulup, yighin'gha qatnishiwatqan döletler we xelq'ara ammiwi teshkilatlar mezkur mesilini bes munazire qilghan idi. Yighinda aldi bilen mutexessislerning kolombiye we wyétnamni asas qilghan az sanliq milletler mesilisi heqqidiki tekshürüsh doklati anglap ötülgen. Doktor gay mik dogal xanim yighin'gha sun'ghan doklatida, dunyadiki zorawan toqunushlarning asasliqi az sanliqlarning hoquqi depsendichilikke uchrash seweblik yüz bériwatqanliqini eskertip, 2007-yildin 2009‏-yilghiche ariliqta yüz bergen toqunushlarning 55% tin köpreki az sanliq milletlerning hoquqigha xilapliq qilish seweblik kélip chiqqanliqini, bu xil toqunushlarning 22 pirsenti étnik menbelik bolup, hökümetler we xelq'ara teshkilatlarning az sanliqlar mesilisi we bu mesilining menbesige jiddiy mu'amile qilishi kéreklikini tekitligen idi.

Yighinning mezkur mesilidiki bes munazire basquchida xitay wekiller ömiki söz qilip, xitay hökümitining tibet we Uyghur aptonom rayonidiki milliy siyasitini aqlighan. Yighinda sözge chiqqan bir xitay wekili, xitaydiki az sanliq milletlerning milliy térritoriyilik aptonomiye hoquqi yürgüzüwatqanliqini eskertip, ularning iqtisadi tereqqiyat méwisige shérik boluwatqanliqi, merkizi hökümetning kelgüsi 10 yilda Uyghur iligha meblegh sélishni köpeytip, "Shinjang" ning tereqqiyatini algha sürmekchi boluwatqanliqini bildürgen. Yene bir xitay wekili yighindiki sözide "5‏-Iyul weqesi" ge baha bérip, mezkur weqening milliy we yaki diniy toqunush ikenlikini inkar qilghan idi. Mezkur xitay wekili kishilik hoquq kéngishidiki sözide "Junggodiki az sanliq milletlerning turmush sewiyisi we ma'arip sewiyisi üzlüksiz yuqiri kötürülmekte. Ularning milliy medeniyiti, tili, diniy we tarixiy mirasliri qoghdalmaqta. Ular dölet we yerlik ishlargha qatnishalaydu we nazaretchilik qilalaydu. Ularning siyasiy hoquqi kapaletke ige. Ürümchide yüz bergen 5‏-iyul weqesi bir jinayi qilmish. U, memliket ichi we sirtidiki junggogha qarshi bölgünchi küchler teripidin inchikilik bilen pilanlan'ghan heriket. Bu kishilik hoquq mesilisi, diniy mesile we yaki milliy mesile emes. Belki bir jinayi qilmish, térrorluq we zorawanliqtur" dégen.

Lékin, xitay wekillirining b d t kishilik hoquq yighinidiki milliy térritoriyilik aptonomiye we az sanliqlarning iqtisadi tereqqiyat méwisige shérik boluwatqanliqigha da'ir sözi shundaqla ularning 5‏-iyul weqesige bergen bahasi heqqidiki sözi amérikidiki bezi xitay weziyet analizchilirining inkasini qozghidi. Amérikidiki xitay mutexessisi, jem'iyetshunas shya shüenjun ependi, xitay wekilining b d t kishilik hoquq yighinida rast gep qilmighanliqini eskertip, lékin, "5-Iyul weqesi" ning diniy toqunush emeslikige qétilidighanliqini, biraq uning bir milliy toqunush ikenlikini bildürdi.  U "Bu weqe shübhisizki bir milliy toqunush. Bu weqe bir az 1990 -yilliridiki amérikining los anjilis shehiride saqchilarning bir qara tenlikni urushi we bu weqening muwapiq bir terep qilinmighanliqi seweblik yüz bergen isyan'gha oxshap kétidu. Los anjélistiki bu weqe bir jinayi qilmish emes, belki bir irqiy mesile idi. Amérika bu weqeni muwapiq bir terep qilip, weziyetni tinchitqan. 5‏-Iyul weqesi mushuninggha oxshashla bir milliy toqunush. Bundaq weqelerni hel qilish üchün aldi bilen uni étirap qilish we mushu asasta muwapiq bir terep qilish kérek. Lékin 5‏-iyul weqesining diniy toqunush emesliki rast " dep körsetti.

Shyé shu'enjün, xitay hökümiti bu weqening xaraktérini xata békitkenliki seweblik, uning yüz bérish menbesini toghra hel qilalmighanliqini bildürdi. U mundaq deydu 5":-Iyul weqesini toghra bir terep qilishni aldi bilen gu'angdung ölkisining shawgüen weqesini bir terep qilish usulidiki xataliqni tüzitish bilen bashlash kérek idi. Mushuni asas qilip 5‏-iyul weqesini bir terep qilish lazim idi. Yeni weqeni ashkara we adaletlik tekshürüshi, sot adaletlik élip bérilishi kérek idi. Bu weqeni adettiki bir jinayi qilmish süpitige bir terep qilishqa bolmaytti. Chünki mesilining tüp menbesi hel qilinmisa, buninggha oxshash weqe kelgüside yene yüz béridu".

B d t kishilik hoquq kéngishining jenwediki yighini 25-mart künige qeder dawam qilidu. Mezkur yighinning ötken heptilik omumi kishilik hoquq bes munaziriside chéxiye, amérika qatarliq bir qisim döletler xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini tenqidligen. Xeter astidiki xelqler teshkilati, döletler ara tinchliqperwer radikallar partiyisi qatarliq ammiwi teshkilatlar, xitay hökümitining Uyghurlarning iqtisadi tereqqiyat hoquqigha dexli -terz qiliwatqanliqini, Uyghur zhurnalistlirini basturuwatqanliqini ilgiri sürüp, b d t ni 5‏-iyul weqeside iz-déreksiz yoqap ketken Uyghurlarning iz-dérikini qilishqa ündigen idi. Shya shüenjun, Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki milliy ixtilapning tügüni xitayning aptonomiye tüzümide ikenlikini bildürdi. U, xitay wekilining b d t da sözligen bu heqtiki sözini tenqidlep, xitayning Uyghurlargha aptonomiye bergenliki, lékin ijra qilmaywatqanliqini, ijra qilsa sowét ittipaqigha oxshash parchilinip kétish éhtimali ularni qorqutuwatqanliqini ilgiri sürdi.

U "Junggo wekilining b d t da sözligen aptonomiye heqqidiki sözi toghra emes. Chünki nezeriyide junggodiki az sanliq milletlerning öz özini idare qilish hoquqi bar. Lékin, emeliyette bu mewjut emes. Chünki, hemmimizge melum, aptonom rayonlarda hoquq tutqanlarning hemmisi xenzular. Burun sowét ittipaqida ruslar hoquq tutqan'gha oxshash. Shunga buning milliy toqunushlarni peyda qilishi tebi'iy. Chünki sen bashqilargha hem aptonomiye bérip, hem uni bermiseng elwette bu mesile peyda qilidu" dep körsetti.

Kishilik hoquq kéngishidiki muzakiride xitay wekili, 2005‏-yildin 2009-yilgha qeder milliy aptonom rayonlarning tereqqiyati zor derijide éship, iqtisadi66% öskenlikini, déhqanlarning kirimi 3670 yüen'ge yetkenlikini, merkizi hökümetning 2001-yildin béri tibetke bergen maliye yardimi we salghan meblighi 310 milyard yüen'ge yétidighanliqini, xitay merkizi hökümitining yene, Uyghur éligha kelgüsi 10 yilda salmaqchi bolghan meblighi, uning yéqinqi 10 yilda salghan meblighidin 10 hesse köpeytilidighanliqini ilgiri sürgen. Lékin shya shüenjün ependi, bu xil zor miqdardiki mebleghning milliy mesilini hel qilalmaydighanliqini, belki milliy ziddiyetni kücheytiwétidighanliqini agahlandurdi.

U mundaq deydu "Bu, mesilini hel qilmaydu, belki ziddiyetni téximu kücheytiwétishi mumkin. Bu xuddi, siz bir öy sétiwaldingiz deyli, lékin bu waqitta bashqa bir adem kélip, hoylingizgha nerse kéreklirini kötürüp kirip, meblegh salimen, dégendekla bir ish. Siz elwette buninggha razi bolmaysiz. Belki, bu sizning ghezipingizni qozghaydu. U méning pulum köp, men sizge yardem qilip, hoylingizning arqisigha qurulush sélip guzelleshtürey désimu razi bolmaysiz. Uning üstige, kéliwatqanlar men séning hoylanggha shérik bolimen dewatqanlar. Elwette bu ehwalda siz buninggha qoshulmaysiz. Hoylingiz qanchilik chölderep ketsimu, uning bilen shériklishishni xalimaysiz. Démek shinjangning hazirqi ehwali bu. Bu xil ehwalda, meblegh mesilini hel qilishqa yardem qilmaydu, belki mesilini ötkürleshtürüwétidu. Yerlik xelq shinjangning namrat ehwalda qélishigha razi bolsa boliduki, lékin ular özining zéminida özlirige te'elluq bolmighan qurulush eslihelirini körüshni xalimaydu. Shunga igidarchiliq hoquqi hel qilinmay turup, qurulush élip bérish ziddiyet peyda qilidu".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet