Sherqiy jenobi asiya elliri birlikining kishilik hoquq xitabnamisi tenqidke uchridi

Sherqiy jenobi asiya döletliri yuqiri derijilikler uchrishish yighini kambodzha paytexti pinompinda 18-noyabir bashlandi. Xitay bash ministiri wén jyabaw kambodzhagha keldi.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2012-11-22
Share
senkaku-takeshima-dokdo-305.jpg Xeritide yapon bilen xitay talishiwatqan sénkaku/dyawyu arili we yapon bilen jenubiy koriye talishiwatqan takéshima/dokdo arili körsitilgen. 2012-Yili 16-awghust.
AFP

Fransiye awazi we gérmaniye dolqunliri radi'osining 18-noyabirdiki xewirige asaslan'ghanda, sherqiy jenobi asiya döletliri birlikining bu qétimqi yighini bashlinish bilenla ikki muhim téma otturigha qoyulghan. Buning biri, sherqiy jenobi asiya döletliri birliki bilen xitay arisidiki ixtilapni hel qilish. Ikkinchisi, sherqiy jenubi asiya döletliri birlikining kishilik hoquq xitabnamisi.

Melumki, sherqiy jenobi asiya döletliri birliki 1967-yili xitay tehditige qarshi turush üchün qurulghan. Bu birlikning deslepki ezaliri hindonéziye, tayland, malayshiya, filippin we sin'gapor idi. 1984-Yili brunay, 1995-yili wyétnam, 1997-yili bérma we la'os, 1999-yili kambodzha eza bolup kirgen. 2006-Yili sherqiy témor ezaliq iltimasi tapshurghan.

Sherqiy jenobi asiya döletliri birlikige eza döletlerning omumiy nopusi 600 milyondin artuq bolup, yershari nopusining 8 % ini teshkil qilidu. Bu döletlerning hemmisila xitay bilen déngiz arqiliq biwasite chégrilinidu. En'gliye terepning melumatigha asaslan'ghanda, xitayning jenubidiki bu döletlerning déngiz tewelikide ghayet zor néfit bayliqi bayqalghan bolup, se'udi erebistan we wénsu'iladin qalsa dunyadiki eng chong néfit bazisi hésablinidu. Xitay terep yillardin biri bu yerde özlirining menpe'iti barliqini izchil tekitlep, sherqiy jenubi asiya döletliri birlikige tehdit sélip kelgen. Sherqiy jenubi asiya döletliri birliki künséri küchiyiwatqan xitay tehditidin qutulush üchün, öz ‏- ara hemkarliqni kücheytken.

Xewerde körsitilishiche, 18-noyabir kambodzhada bashlan'ghan yighinda sherqiy jenubi asiya döletliri birlikining bash katipi surin bayanat élan qilip, özlirining xitay terep bilen söhbet ötküzüsh teyyarliqini püttürüp bolghanliqini, xitayning ipade bildürüshini kütüwatqanliqini jakarlighan. Biraq xitay terepning sözchisi chin gang muxbirlarni kütüwélish yighinigha 40-50 minuttek kéchikip kelgenni az dep, sherqiy jenubi asiya döletliri birliki bilen söhbet ötküzüsh mesilisige éniq ipade bildürmigen. U peqet birla muxbirning so'aligha müjmel jawab bérip, "Rehmet, xeyr xosh, kéyin körüshermiz" depla yighindin tikiwetken. Analizchilar bu mesilige nisbeten, chin gangning teyyarliqsiz ikenlikini, xitay yuqiri qatlimida bu heqte pikir birliki bolmighanliqini perez qilishqan. Emeliyette, sherqiy jenubi asiya elliri birlikining xitay bilen söhbet ötküzüp, zémin we déngiz majiralirini hel qilishni tekitlep kelginige 10 yildin ashqan.

Xewerde bayan qilinishiche, sherqiy jenubi asiya döletliri birlikining bash katipi surin pitsuwan xitay bash ministiri wén jyabaw bilen 19-noyabir küni ayrim sözlishidiken. Ikki terepning jiddiy sözlishishige seweb boluwatqan amil, bayliq talishish meqsitide yüz bériwatqan majiralarning künséri köpiyiwatqanliqidin ibaret. Her qaysi terepte barghanséri küchlük bash kötürüwatqan milletchilik herikiti sewebidin, déngizda toqunush kélip chiqishning aldini élish zörüriyiti tughulghan. Emma xitay terep hazirghiche sherqiy jenubi asiya döletliri birliki bilen söhbet ötküzüshni ret qilip, bu birlikke eza döletler bilen ayrim-ayrim söhbette bolushni tekitlep kelgen.

Bu yighin'gha munasiwetlik xewerlerde analiz qilinishiche, xitaylar "Jenubi déngiz" dep ataydighan bu rayon'gha biwasite qoshna bolghan 10 dölettin terkib tapqan sherqiy jenubi asiya elliri birliki bilen xitay arisida kelgüside toqunush yüz bérish éhtimali yoq emes. Jenubi déngiz majirasi hazirqi senkaku arili majirasidin chong. Senkako arili majirasi yaponiye bilen tügisimu, jenubi déngiz arili majirasi 10 döletke chétilidu. Uning üstige xitayning öz etrapidiki döletler bilen bolghan déngiz chégrasi hazirghiche éniq békitilmigen. Hindonéziye, tayland, wyétnam qatarliq iqtisad hem herbiy quwwette künséri küchiyip bériwatqan döletler xitay tehditige ünümlük jawab qayturush küchige ige.

Xewerlerde yene, amérika prézidénti obamaning del mushu yighin mezgilide sherqiy jenubi asiya elliride 3 künlük ziyarette bolidighanliqi, amérikining asiya istratégiyisige barghanséri ehmiyet bériwatqanliqi, amérika herbiy küchining 60% ini asiyagha yötkeydighanliqi, barghanséri tereqqiy qiliwatqan sherqiy jenubi asiya döletlirini qollaydighanliqi ilgiri sürülgen.

Sherqiy jenubi asiya döletliri birlikining bu qétimqi yighinida diqqetke sazawer bir ish shuki, yighinda démokratiyini ilgiri sürüsh, ten jazasini emeldin qaldurush, söz erkinlikige kapaletlik qilish qatarliqlarni öz ichige alghan kishilik hoquq xitabnamisi élan qilin'ghan. Gerche bu xitabname xitayning mewjut weziyitige sélishturghanda zor artuqchiliqlargha ige bolsimu we kishilik hoquq saheside bésilghan ijabiy qedem hésablansimu, b d t teripidin élan qilin'ghan xelq'ara kishilik hoquq xitabnamisidin perqlinidighanliqi üchün tenqidke uchrighan. B d t kishilik hoquq kéngishining bir xadimi ipade bildürüp, her dölet, rayon yaki birliklerning öz aldigha kishilik hoquq ölchemlirini békitishining toghra bolmaydighanliqini, bu xil ölchemler kelgüside seweb körsitish, suyi'istémal qilishtek yochuqlargha yol qoyidighanliqini tekitligen. Xelq'aradiki 60 tin artuq kishilik hoquq organlirimu sherqiy jenubi asiya döletliri birlikining bu xitabnamisini tenqidligen. Hazirghiche bu xitabnamining toluq mezmuni bizge téxi melum emes.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.