Kishilik hoquqni közitish teshkilati: xitay hökümiti élan qilghan "döletlik kishilik hoquq heriket pilani" emelge ashmidi

Xitay hökümiti "döletlik kishilik hoquq heriket pilani" yolgha qoyushqa bashlighanliqigha bir yildin ashti.
Muxbirimiz jüme
2011-01-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanim 2011-yili 11-yanwar élan qilghan"emelge ashmighan wediler" namliq yighinida söz qildi.
Kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanim 2011-yili 11-yanwar élan qilghan"emelge ashmighan wediler" namliq yighinida söz qildi.
RFA/Jume

Bu munasiwet bilen kishilik hoquqni közitish teshkilati doklat élan qilip, xitay hökümitining mezkur pilanda otturigha qoyghan wedilirini peqet emelge ashurmighanliqini ilgiri sürdi. Doklatta Uyghur weziyiti heqqidimu melumat bérilgen. Doklatta 2009- yilidin buyan Uyghur kishilik hoquq weziyitining éghir derijide nacharlashqanliqi otturigha qoyulghan.

Xitay merkiziy hökümiti 2009-yili aprélda "döletlik kishilik hoquq heriket pilani" ni ashkarilap, mezkur pilanni xitayda kishilik hoquqni qoghdash we ilgiri sürüsh qorali qilidighanliqini we pilanning 2009-yilidin 2010-yilghiche bolghan bir yil ichide ishqa ashurulidighanliqini jakarlighan idi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati 11-yanwar élan qilghan"emelge ashmighan wediler" namliq doklatida mezkur heriket pilanining xitayda emelge éshish derijisini bahalap chiqti.

Pilan heqqide toxtalghan kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanim "kishilik hoquq heriket pilani"ning emeliy ünüm bermigenlikini körsitip:" hökümet da'irilirining mezkur pilanni emelge ashurmighanliqidin؛ bu heriket pilanining, xitaydiki xelqlerning kishilik hoquqini ilgiri süridighan qoral bolmastin, belki peqet ijtima'iy munasiwet resmiyetliridin bashqa nerse emes ikenlikini éniq körüwélishqa bolidu." Dédi.

Doklat munasiwiti bilen chaqirilghan axbarat élan qilish yighinida sofiy richardson xanim xitaydiki kishilik hoquq weziyitining ötken bir nechche yildin buyan barghanche nacharliship barghanliqini otturigha qoydi.

2011-Yili 11-yanwar élan qilghan "emelge ashmighan wediler" namliq yighini.
2011-Yili 11-yanwar élan qilghan "emelge ashmighan wediler" namliq yighini. RFA/Jume
U, xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliki heqqide toxtalghanda, Uyghurlarni tilgha aldi we mundaq dédi: " emeliyette 'döletlik kishilik hoquq heriket pilani ' yolgha qoyulghan mezgilde biz, lyu shyawboning türmige tashlan'ghanliqi, gaw jishéngning mejburiy tutup turulghanliqi, chéng gu'angchéngning yoqap ketkenlikini körüpla qalmay, kambodzhadin xitaygha yandurup kélin'gen Uyghurlarning iz-déreksiz yoqap kétishi, xitaydiki qéyin-qistaq we ölüm jazalirining yene dawamlishiwatqanliqighimu shahit bolduq."

U yene, xitaydiki kishilik hoquq weziyitining 2008- yildiki béyjing olimpik yighining aldi- keynide élin'ghan bixeterlik tedbirliridin buyan nachar haletni saqlap kelgenlikni ilgiri sürdi.

Kishilik hoquq teshkilatining bu doklati jem'iy 73 betlik bolup, doklatta xitay hökümitining "heriket pilani"da otturigha qoyulghan türlerge bir-birdin qarap chiqilghan.

Doklatta otturigha qoyulushiche, qéyin-qistaqqa élish, qanunsiz tutup turush, ölüm jazasi, sot tertipi, axbarat, erzdarlarning hoquqi jehetlerde xitayda héchqandaq yaxshilinish bolmighan.
Xitay hökümiti 2009-yili élan qilghan "döletlik kishilik hoquq heriket pilani" da xitaydiki az sanliq milletlerning herxil hoquqliri qoghdilidighanliqi otturigha qoyulghan.

Halbuki, kishilik hoquq teshkilatining bu doklatida xitaydiki Uyghur we tibet qatarliq az sanliq millet rayonlirida kishilik hoquq ehwalining téximu nacharlashqanliqi delil ispatliq yorutup bérilgen.

Doklatta mundaq déyilgen:" shinjangda xitay hökümiti 2002- yilidin buyan yolgha qoyup kéliwatqan xitay tilini Uyghur tilining ornigha dessitish siyasitini yene dawamlashturdi. Uyghur tilidiki kitablar köydürüldi. Uyghurlarning toy-tökün, ölüm- yétim murasimliridiki yosunliri cheklendi we ularning hej qilishigha yol qoyulmidi. Bu xil chekleshler 2009-yilidiki ürümchi namayishidin kéyin téximu kücheytildi. "

Doklatta Uyghur élide Uyghurlarning asasiy salmaqni igileydighanliqi körsitilgen we mundaq déyilgen: "shinjang bir saqchi bashqurushidiki rayon. Bu yerde Uyghurlar béyjing da'irilirige azraqla sadaqetsizlikni körsitip qoysila qolgha élinip kétishidin qorqup yashimaqta."

Doklatta kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitidin, 2008-yildiki tibet we 2009-yilidiki ürümchi namayishidin kéyin tutulup kétilgen tibet we Uyghur namayishchilarni derhal qoyuwétish, Uyghur we tibetler qamalghan türmilerge xelq'ara teptish organlirining kirip tekshürüshige yol qoyush, qoralsiz namayishchilargha ziyade küch ishletküchilerni we buninggha alaqidar xadimlarning mes'uliyitini sürüshtürüshni telep qilghan.

Sofiy richardson xanim Uyghur éli weziyiti heqqide toxtilip, Uyghur élining nöwette asasen herbiy idare qilish halitide ikenlikini, ölüm jazliri, tutup turush orunlirida qéyin-qistaqqa élish ehwalliri we namayishtin kéyin jazagha höküm qilin'ghanlarning sotidiki qarangghuluqning bekla éghir ikenlikini ilgiri sürdi.

Sofiy richardson Uyghur élidiki éghir kishilik hoquq depsendichiliklirini tilghan élip mundaq dédi: "mejburiy yoqilip kétishni biz we bashqa kishilik hoquq teshkilatliri eng éghir kishilik hoquq depsendichiliki dep bilimiz. Mejburiy yoqilip kétish déginimiz: bu xil yoqilip kétish hökümet apparatliri teripidin yürgüzülgen bolidu. Démekchi bolghinim, sizni qoghdash mejburiyiti bar hökümet؛ sizni ghayib qilidu."

Uning bildürüshiche, Uyghur élide bu xildiki yoqilip kétish hadisisi eng éghir iken. U kambodzha we la'ostin xitaygha ötküzüp bérilgen Uyghurlarning hazirghiche iz-dériki bolmighanliqini qoshumche qildi.

Sofiy richardson mundaq dédi: "bu qayturulghan guruppidiki chonglarning iz-dériki yoq. Bulargha néme bolghanliqini qet'iy bilelmiduq. Bularning hali belkim bek nachar bolushi mumkin."

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining doklati xitay re'isi xu jintawning amérika ziyaritidin del bir hepte burun élan qilindi.

Sofiy richardson xanim amérika prézidénti obama we tashqi ishlar ministiri hilariy klinton xanimlarning xitaydiki kishilik hoquq mesililirini xitay re'isining aldigha qoyushini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Xitay hökümitining mezkur pilanni 2011-yilimu dawamliq yürgüzidighan yaki yürgüzmeydighanliqi hazirche melum emes.

Toluq bet