Kechürüm teshkilati: kanada hökümiti xitay bilen bolghan kishilik hoquq di'alogini waqtinche toxtitish kérek


2006.11.10
alex.jpg
Kechürüm teshkilati kanada bölümining bash sékrétari Alex Newe.

Kechürüm teshkilati kanada bölimi kanada hökümitidin xitay da'irliri bilen bolghan kishilik hoquq söhbitini waqtinche toxtitishni hemde xitaydiki kishilik hoquq mesilisige qarita yéngi tedbirlerni qollinishni telep qilmaqta.

Kanada kechürüm teshkilatining bash sékrétari Alex Newe parlamént kishilik hoquq komitétning yighinidin kéyin, kanadada chiqidighan "shingdaw" gézitige bayan qilishiche, kanada parlaméntidiki herqaysi partiyilerning parlamént ezaliri xitayning kishilik hoquq ehwaligha alahide diqqet qilmaqta iken. Ular nöwette xitayda tibetlikler, Uyghurlar we falun'gong muritlirining hoquqliri depsende qilinmaqta, din'gha étiqat qilidighanlar zerbige uchrimaqta, ölüm jazasi bérish yenila dawamlashmaqta, dep qaraydiken.

Alex Newe Ning bildürüshüshiche, hazir kanada hökümitining xitaydiki kishilik hoquq mesilisige qarita yéngi tedbirlerni qollinidighan waqiti yétip kelgen. U, kanada parlaméntning kishilik hoquq komitéti - ikki dölet otturisidiki iqtisad-soda we köchmen qobul qilish qatarliq mesililerde kishilik hoquq merkez qilin'ghan istratégiyini békitishi kérek, dep körsetken.

Xitay bilen bolghan barliq munasiwet kishilik hoquqni yadro qilishi shert

Kechürüm teshkilatini öz ichige alghan, kanadadiki xitay bilen alaqidar ammiwi teshkilatlardin terkip tapqan, kishilik hoquq birleshme guruppisi namidin kanada bash ministiri Stephen Harper gha yézilghan uchuq xettimu kanada xitay otturisidiki kishilik hoquq söhbitining qatmal haletke kelgenliki, uning üstige xitaydiki kishilik hoquqni depsende qilish weqeliri kücheygenliki, kanadaning xitaygha qaratqan siyasitide yochuqlarning otturigha chiqiwatqanliqi we xitaygha qaratqan siyasette izchilliqning bolmighanliqi, buning üchün kanadaning xitay bilen bolghan kishilik hoquq söhbitini waqtinche toxtishi kérekliki telep qilin'ghan.

Kanadaning xitaygha qaratqan pütkül siyasitide kishilik hoquqni merkez qilish kérekliki tekitlen'gen bu uchuq xette mundaq déyilgen:

"Biz xitay kanada otturisidiki kishilik hoquq söhbitide tüptin islahat élip bérilishni, yéngi istratégiye we méxanizmlarni yolgha qoyghanda, kishilik hoquqni chiqish qilishni, soda we meblegh sélish, heqsiz ixtisadiy yardem we köchmen qobul qilish qatarliq mesililerde, kishilik hoquqni shert qilip qoshushni, shundaqla nöwette xitayda tutup turiliwatqan kanada puqrasi höseyin jélilning kishilik hoquqlirini qoghdashni telep qilimiz"

Kishilik hoquq birleshme guruppisi teripidin yézilghan bu uchuq xette kanada hökümitining xitaygha qaratqan siyasetliride qayta oylinishi üchün, kanada xitay otturisidiki söhbetni waqtinche toxtitish telep qilin'ghan bolsimu, amma bu söhbetni pütünley toxtitishni teshebbus qilmaydighanliqi eskertilgen.

Kanadadiki hoquq we démokratiye jem'iyitining mes'uli Corol Samdup “Globe And Mail” gézitining ziyaritini qobul qilghanda, xitay bilen bolghan kishilik hoquq söhbitini waqtinche toxtitish we bu mesile heqqide qayta oylinish intayin yaxshi xewer. Bu di'alog hazir resmiyetkila aylinip qaldi. Kishilik hoquqqa xizmet qilishtin ibaret heqiqi menisini yoqatti, dégen.

Xitay kishilik hoquq söhbitini toxtatmasliq heqqide kanadagha tehdit qilghan

Amma xitay hökümitining zuwani hésablan'ghan "shinxu'a agéntliqi" gha qarashliq "yershari waqit" gézitide élan qilin'ghan "kanada hökümiti xitay hökümitige awarichiliq tépip bermekte" namliq maqalida, kanada hökümiti ikki dölet otturisidiki kishilik hoquq söhbitini rastinla toxtatsa we xitaygha béridighan ixtisadiy yardemni bikar qilsa, ikki dölet otturisida jiddi diplomatiye krizisi kélip chiqidu, dep, kanadani agahlandurghan.

Buningdin ilgiri metbu'atlarda, kanada hökümitining xitay bilen bolghan kishilik hoquq söhbitini toxtatmaqchi hem xitaygha béridighan heqsiz ixtisadiy yardemni bikar qilmaqchi bolghanliqi heqqide xewerler otturigha chiqqan we kanada bash ministirining parlamént ishliri katipi Jason Kenney bularni ret qilghanidi.

Ikki dölet otturisidiki kishilik hoquq söhbiti waqit israp qilishtin bashqa nerse emes

Kanada kechürüm teshkilati xitay ishliri bölümining tetqiqatchisi Jane Petterson ning qarishichimu, 1997 –yilidin buyan dawamlishiwatqan kanada we xitay otturisidiki kishilik hoquq söhbitining emili bir netijisi bolmighan:

"Ikki terep söhbet ötküzgili 8- 9 yil boldi. Amma ilgirilesh bolmidi. Bu ikki dölet hökümetliri üchün éytqanda, waqit israp qilishtin bashqa nerse emes.. Biz xitay hökümiti bilen söhbet élip baridighan yengi bir yol üstide izdinishimiz kérek. Amma men xitay bilen bolghan kishilik hoquq söhbitini toxtutush kérek dep qarimaymen".

Kanadaning xitaydiki elchixanisida siyasi meslihetchi bolup turghan, kanadadiki nopuzluq xitay mesililiri mutexessisi proféssor Charles Burton 10 yilliq kishilik hoquq söhbitini xulasilep, parlaméntta sun'ghan doklatida, kanada xitay otturisidiki bu söhbet güldüri bar emiliyette yamghuri yoq nersige aylinip qaldi, hazir u tuyuq yolda, dégen xulasini chiqarghanidi

Xitayda adwokatlarmu türmilerge tashlanmaqta

Kechürüm teshkilati kanada bölümining xitay mesililiri tetqiqatchisi Jane Petterson iqtisad yuquri sürette tereqqi qiliwatqan xitayda yenila puqralarning hoquqlirining éghir halda depsende qiliniwatqanliqini we kechürüm teshkilati we xitaydiki ammiwi teshkilatlar bu söhbetke qatnashturulsa buning xitaydiki kishilik hoquqni ilgiri sürüshke türtkisi bolidighanliqini eskertip mundaq deydu:

"Köpligen kishiler bir döletning ixtisadiy tiz sürette tereqqi qilsa, uninggha mas halda, u döletning kishilik hoquq ehwali yaxshilinishqa qarap yüzlinidu, dep qaraydu. Amma xitayda ixtisad yoquri sürette teqqi qiliwatqan bolsimu, adettiki puxralarla emes belki, kishilik hoquq adwukatlirimu özlirini türmilerde körmekte"

Uning bildürüshüshiche, kanada hökümiti xitay da'irliri bilen bolghan kishilik hoquq söhbitining derwazisini téximu keng échish kérekken.

Kanada parlamént ezasi, bash minister Stephen Harper ning parlamént ishliri katipi Jason Kenney , kanada - xitay bilen kishilik hoquq söhbiti élip bériwatqan döletlerning tejribiliridin paydilinip, téximu ünümlük yolni tépip chiqidu, dep körsetken. (Kamil tursun)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.