Хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилати хитайдики'қара түрмиләр' һәққидә доклат елан қилди

Мәркизи нюйорктики хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати бүгүн пәйшәнбә күни доклат елан қилип, хитайдики " қара түрмиләр" мәсилисини оттуриға қойди.
Мухбиримиз миһрибан
2009-11-12
Share

Хитайдики" қара түрмиләр" мәсилиси узундин буян хитай тор бәтлиридә муназирә қилинип келиватқан мәсилиләрниң бири болуп, хитайда хитай һөкүмитигә қарши пикир еқимидикиләр, йәрлик һөкүмәт органлири вә әмәлдарлар үстидин әрз қилип кәлгүчиләрниң һечқандақ қануний рәсмийити болмиған һәм сотниң һөкүмисизла бу җайларға солинип, җазалинип келиватқанлиқи һәққидә бошүн қатарлиқ тор бәтлири һәм хәлқара ахбарат агентлиқлири көп қетим хәвәр бәргән иди.

Кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати узун мәзгиллик көзитиш, учур топлаш һәм хитайдики қара түрмиләрдә йетип чиққан 38 нәпәр хитай пуқраси үстидин тәкшүрүш елип барғандин кейин бу доклатни елан қилған.

Доклатта баян қилинишичә бу "қара түрмиләр", хитайниң пайтәхти бейҗиң һәм башқа өлкилиридики чоң шәһәрләргә тарқалған болуп, адәттә кичик меһманханилар, туралғу биналар яки ташливетилгән завут биналири ичигә орунлаштурулған икән. Көпинчә чағларда әрздарлар әрзийәт идарилириға әрз қилиш үчүн барған чеғида, улар йәрлик даириләр әвәткән аталмиш һөкүмәт хадимлири яки намәлум кишиләр тәрипидин тутқун қилинип бу җайларға солинидикән. Әрздарлар солақ мәзгилидә, тамақ йейиш һәм ухлаш әркинликидин мәһрум қилинидиған болуп, һәтта таяқ йейиш, қорқутуш, тәһдит селиш җинси пәскәшликкә учраш қатарлиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә учрайдикән.

Хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң бу доклатиға қарита, хитай һөкүмити инкар қилиш позитсийисидә болмақта.

Бүгүн хитай ташқи ишлар баянатчиси чин гаң мухбирниң, " кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати, бейҗиңда " қара түрмиләр" мәвҗут дәйду, хитай һөкүмити буларға қарита қандақ зәрбә бериш һәрикәтлирини елип барди?" дегән соалиға җаваб берип мундақ деди: "мән сизгә шундақ җаваб берәләймәнки, хитай дөлитидә " қара җилғилар" мәвҗут әмәс. Хитай һөкүмити хәлқниң мәнпәәтини алдинқи орунға қоюп келиватиду, хәлқ үчүн хизмәт қилиду. Хитайда мәркизи һөкүмәттин тартип йәрлик һөкүмәтләргичә бир идийини өзигә мәркәзләштүргән, у болсиму хәлқ аммисиниң пикир- тәклиплиригә қулақ селиш. Әгәр пуқраларниң һөкүмәт хизмәтлиригә қарита наразилиқ пикирлири болса, улар қануни рәсмийәтләр һәм нормал йоллар арқилиқ мунасивәтлик орунларға әрз қилса болиду. Уларниң қануний һоқуқлири қоғдилиду. Хитайниң әдлийә қанун органлириму һәр хил делоларни қанун бойичә бир тәрәп қилиду, амминиң һәқиқаний, қанунға уйғун мәнпәәт - һоқуқлирини қоғдайду."

Чин гаңниң хитайда " қара түрмиләр" ниң барлиқини инкар қилип дегән бу сөзигә қарита, һазир нюйоркта хитайдики кишилик һоқуқ тәтқиқати билән шуғуллиниватқан хе чиңлйән ханим мундақ деди: "әлвәттә хитай һөкүмити өзидики илләтләрниң дуняға ашкарилинип кәткәнликини билгән чеғида амал қилип, чоң йеғирини кичиклитип көрситишкә, кичикрәк ишлар болса уни йоқ қиливетишқа уруниду. Чин гаңниң бу қетим кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң доклатидики пакитлиқ мәсилиләрни көзини юмувелип инкар қилиши мушу сәвәбтин болса керәк."

Хе чиңлйән ханим хитайдики әрздарларға зәрбә бериш үчүн қурулған " қара түрмиләр" ниң әһвалиниң, хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң доклатида елан қилинғанлиқиниң әһмийити һәққидә тохтилип мундақ деди: " хитайда қара түрмиләр компартийә һакимийәтни қолиға алған бу 60 йилдин буянла бар иди. Болупму йеқинқи 10 йил ичидә хитайдики чоң шәһәрләрниң һәммисидила бундақ қара түрмиләр көпийип кәтти, илгири пәқәт хитайчә мәтбуатларда бу мәсилиләр оттуриға қоюлған иди. Мана һазир бу мәсилә хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң доклатида инглиз тилида елан қилинди. Буниң хитайдики пуқраларниң кишилик һоқуқини қоғдашқа техиму җиқрақ ярдими болиду дәп қараймән. Хитайдики кишилик һоқуқ мәсилилирини хәлқара җәмийәтләрниң хитайға бесим ишлитиши арқилиқ һәл қилса, буниң үнүми әлвәттә техиму яхши болуши мумкин."

Хе чиңлйән ханим бундақ "қара түрмиләр" ниң тибәт вә уйғур аптоном районида техиму көп икәнликини, әмма һазир кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатлириниң буларниң һәқиқий орнини ениқлаш имканийитигә игә болалмайватқанлиқини, әгәр әһвални билидиған уйғурлар болса, бу мәсилиләрни биваситә һалда кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиға инкас қилса техиму яхши болидиғанлиқини тәкитлиди: " тибәт вә уйғур аптоном райони хитайниң башқа өлкилиригә қариғанда әһвал техиму еғир җайлар һесаблиниду, чүнки бу җайлардики йәрлик хәлқ кишилик һоқуқ җәһәттин дәпсәндә қилинипла ақалмастин, бәлки йәнә қошлап миллий зулумға учрап келиватиду. Бу йәрдики сиясий бесим техиму еғир, ундақ болғандин кейин бу җайларда "миллий бөлгүнчиләр", " дөләтни парчилаш қәстидә болғанлар"ни солайдиған " қара түрмиләр" ниң техиму җиқ болүши тәбиий. Шуңа әһвални билидиған уйғурлар бу хил " қара түрмиләр" ниң тарқалған орни, бу йәргә қамалған кишиләрниң юрти, исим- фамилиси билән кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатлириға йәткүзсә үнүми техиму яхши болиду. Уйғурлардин рабийә қадир ханим бу җәһәттә җиқ әҗир сиңдүрүватиду. Болупму 5 - июл вәқәсидин кейин уйғурларниң әһвали дуня көз тикидиған муһим мәсилиләрниң биригә айланди. Һазирқи муһим мәсилә чәтәлләрдики уйғур аптоном райониниң йәрлик әһвалини билидиған һәр қандақ бир уйғур кишилик һоқуқ вә миллий зулумға аит өзи билидиған һәр қандақ бир әһвални өзи турушлуқ дөләтләрдики кишилик һоқуқ тәшкилатлириға йәткүзүшкә тиришса, буниң уйғур давасиға пайдиси бар дәп қараймән."

Қәдирлик оқурмән достлар, гәрчә хитай һөкүмити, хитайда пуқраларниң кишилик һоқуқиниң капаләткә игә икәнликини тәкитләп, әрздарлар һәм кишилик һоқуқ актиплирини солайдиған "қара түрмиләр"ниң мәвҗутлуқини инкар қилип келиватқан болсиму, әмма мәтбуатларда елан қилиниватқан " қара түрмиләр" гә солинип, набаб муамилигә учраватқан пуқралар һәққидики баянлар, хитайдики кишилик һоқуқ мәсилилиридә әһвалниң еғир икәнликини испатлап турмақта.

Пикирләр (3)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Anonymous says:
Nov 12, 2009 05:16 PM

Чин гаң дигән бу көндүрүлгән ит һәр даим охшаш ﯪһаңда қавап көнүп қалған!
Униңдин қандақла суﯪл соралсун ,униң биридиған җаваби йәнила охшаш!
Хитайға бундақ чирайлиқ гәп ﯪқмайду! бисим әң йахши қорал!

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт